Rezerwat Rotuz fot. K. Henel

Pomnik przyrody - Tilia cordata, Książenice fot. K. Henel

Rezerwat Góra Zborów, Podlesice fot. K. Henel

Rezerwat Las Murckowski fot. A. Miszta

Dorkowa Skała fot. Z. Wieland

Ochrona przyrody realizowana jest poprzez różne formy przewidziane w ustawie o ochronie przyrody (t.j. Dz.U. 2004 nr 92 poz. 880). Ochroną obejmuje się niektóre gatunki roślin, grzybów i zwierząt (ochrona gatunkowa), pojedyncze elementy przyrody ożywionej i nieożywionej lub ich skupiska (pomniki przyrody), bądź też mniejsze lub większe obszary, które wyróżniają się szczególnymi walorami przyrodniczymi i krajobrazowymi, a także wybrane siedliska przyrodnicze. W zależności od wartości, jakie posiada dany obszar, jego wielkości, stanu zachowania przyrody, stopnia i sposobu zagospodarowania terenu oraz rodzaju działań, jakie należy podjąć lub zaniechać w celu zachowania jego walorów, tworzy się obiekty o różnej randze ochrony: parki narodowe, rezerwaty przyrody, parki krajobrazowe, obszary chronionego krajobrazu, zespoły przyrodniczo-krajobrazowe, użytki ekologiczne, stanowiska dokumentacyjne i pomniki przyrody.

Najwyższą formą ochrony jest park narodowy. Ustanawia się go na obszarach o wybitnych wartościach przyrodniczych, których powierzchnia przekracza 1000 hektarów. Nadrzędną funkcją parku narodowego jest poznanie i zachowanie naturalnych układów przyrodniczych oraz przywracanie do stanu naturalnego układów zaburzonych na skutek działalności człowieka. Gospodarowanie w parku powinno być podporządkowane nadrzędnemu celowi, jakim jest ochrona przyrody. W województwie śląskim nie ma na razie tego typu obiektu. Od wielu jednak lat trwają starania o utworzenie Jurajskiego Parku Narodowego na najcenniejszych terenach Wyżyny Częstochowskiej.

Ochroną w formie rezerwatu przyrody obejmuje się tereny o mniejszej powierzchni, wyróżniające się obecnością naturalnych lub mało zmienionych ekosystemów, siedlisk rzadkich gatunków roślin i zwierząt, bądź też cennych elementów przyrody nieożywionej. W zależności od zalecanego sposobu gospodarowania, w rezerwacie ustanawia się ochronę ścisłą lub częściową. W naszym województwie znajdują się 64 rezerwaty przyrody.

Wielkoobszarową formą ochrony, o niższej randze niż park narodowy i rezerwat przyrody, jest park krajobrazowy. Celem utworzenia parku jest zachowanie wartości przyrodniczych i kulturowych oraz ich popularyzacja w warunkach racjonalnego gospodarowania. Na terenie województwa śląskiego powołano do tej pory 8 parków krajobrazowych. Granice czterech z nich obejmują częściowo obszary sąsiednich województw.

Ochrona krajobrazu oraz zapewnienie powiązań między obszarami wartościowymi przyrodniczo, objętymi wyższymi formami ochrony, są głównymi motywami tworzenia obszarów chronionego krajobrazu. Obszary te mają pełnić funkcję korytarzy ekologicznych łączących parki narodowe, rezerwaty przyrody i parki krajobrazowe w przestrzenny układ wzajemnie uzupełniających się form ochrony przyrody, tworzących tzw. krajowy system obszarów chronionych. W województwie śląskim utworzono 15 obszarów chronionego krajobrazu.

Powiązanie ochrony przyrody i krajobrazu, zarówno naturalnego jak i kulturowego, realizuje się także poprzez tworzenie zespołów przyrodniczo-krajobrazowych. W województwie śląskim mamy ich obecnie 20.

Zachowanie szeroko pojętej różnorodności biologicznej wymaga ochrony nie tylko najcenniejszych fragmentów przyrody, ale także zabezpieczenia typowego dla danego miasta, gminy czy regionu zróżnicowania środowisk i ekosystemów. W tym celu powołuje się użytki ekologiczne. Na szczeblu lokalnym czy też regionalnym, obszarów kwalifikujących się do objęcia tą formą ochrony jest bardzo wiele. Nic więc dziwnego, iż w tej grupie obserwuje się najszybszy przyrost liczby nowych obiektów. Aktualnie, w województwie śląskim powołano 68 użytków ekologicznych.

Jedną z najstarszych form ochrony przyrody są pomniki przyrody. Pomnikami mogą być pojedyncze elementy przyrody (np. drzewa, krzewy, głazy, wodospady, jaskinie itp.) lub też obszary, na których znajdują się skupiska takich elementów (mówimy wówczas o tzw. powierzchniowych pomnikach przyrody). Z uwagi na ogromną liczbę tego typu obiektów przyrody w naszym otoczeniu i długoletnie tradycje ochrony pomnikowej, jest to najliczniej reprezentowana forma ochrony w województwie (blisko 1500 obiektów).

Szczególny charakter województwa śląskiego, wynikający zarówno z warunków naturalnych (duże zróżnicowanie geologiczne), jak i z jego gospodarczego wykorzystywania na przestrzeni kilkuset lat sprawia, iż mamy tu wyjątkowo dużo ciekawych obiektów przyrody nieożywionej. Stare wyrobiska i odsłonięcia warstw skalnych (pozostałość po powierzchniowej eksploatacji kruszców), naturalne wychodnie skał, a nawet niektóre hałdy, to potencjalne stanowiska dokumentacyjne. Niestety, ciągle nie docenia się ich wartości naukowych, dokumentacyjnych i dydaktycznych, co uwidacznia się w niewielkiej liczbie miejsc (8 obiektów) objętych tą formą ochrony przyrody.

Materiał strony opracowano 31 października 2002 roku. Autor opracowania: R. Bula. Ostatnia aktualizacja zawartości strony: 26 kwietnia 2012 r.