Tabliczka "pomnik przyrody" fot. A. Wower

Pomnikami przyrody, według ustawy o ochronie przyrody, są "pojedyncze twory przyrody żywej i nieożywionej lub ich skupienia o szczególnej wartości naukowej, kulturowej, historyczno-pamiątkowej i krajobrazowej odznaczające się indywidualnymi cechami wyróżniającymi je wśród innych tworów". Ustawa określa, jakie twory w szczególności należy poddać ochronie - "sędziwe i okazałych rozmiarów drzewa lub krzewy gatunków rodzimych lub obcych, źródła, wodospady, wywierzyska, skałki, jary, głazy narzutowe, jaskinie".

Spośród tworów przyrody ożywionej, najczęściej za pomniki przyrody uznaje się drzewa wyróżniające się ze względu na sędziwy wiek i okazałe rozmiary. Mogą one być obejmowane ochroną jako pojedyncze obiekty, bądź ich skupiska - szpalery, aleje lub grupy. Wymiary drzew są często istotnym argumentem przy podejmowaniu decyzji o ochronie przez odpowiedni organ. Orientacyjne, minimalne wymiary obwodu pnia, mierzonego na wysokości 1,3 m, przyjęte dla gatunków naszych rodzimych drzew, przedstawia tabela z wykazem rozmiarów drzew pomnikowych.

W przypadku drzew o ciekawym pokroju (formie pnia lub kształcie korony), gatunków wyjątkowo rzadkich na danym terenie, bądź posiadających wartości historyczno-pamiątkowe, ochronie poddaje się także drzewa o obwodach mniejszych, niż zawarte w tabeli. Także w przypadku alei ochronie poddaje się wszystkie drzewa, bez względu na różnice w ich wymiarach, traktując aleję jako całość kompozycyjną. Ochroną w formie pomników przyrody obejmuje się również szczególnie okazałe egzemplarze krzewów (np. kłokoczki południowej, leszczyny, derenia, szakłaka i innych), stanowiska rzadkich roślin zielnych, a także stare okazy kwitnącego bluszczu.

W województwie śląskim aktualnie ochroną objętych jest: 1 217 pojedynczych drzew i krzewów, 182 grupy drzew, 34 aleje i szpalery oraz 9 stanowisk rzadkich i chronionych roślin naczyniowych, a także 1 park podworski. Liczby te ulegają ciągłym zmianom ze względu na powoływanie nowych i likwidację nieistniejących już, z różnych przyczyn, obiektów.

Stanowisko pióropusznika strusiego w Ochabach, gmina Skoczów fot. J. B. Parusel

Płat roślinności górskiej z liczydłem górskim, gmina Boronów fot. J. B. Parusel

Wymiary poszczególnych gatunków/rodzajów drzew jako orientacyjne, dolne granice dla drzew pomnikowych

Materiał strony opracowano 19 stycznia 2004 roku. Autor opracowania: A. Henel. Ostatnia aktualizacja: 23.04.2012 r.