zaproponuj artykuł

Instytucje i organizacje

Geoportale

 
ORSIP - Geoportal Województwa Śląskiego
ORSIP - Moduł Przyroda
BioGeo Silesia
 
Geoportal RDOŚ Katowice
geoportal.gov.pl

Biblioteki cyfrowe

 
Kolekcja "Natura" ŚBC
 

Infografiki

Infografika Kleszcze
Kleszcze

Zanikające mokradła w dolinie Ślepiotki

Ślepiotka to niewielka rzeczka o długości około 8 km, której koryto położone jest w granicach miasta Katowice. Płynie przez  Ochojec (w tym przez rezerwat przyrody "Ochojec"), Ligotę oraz Panewniki, gdzie wpada do Kłodnicy. Zlewnia Ślepiotki jest zlewnią górniczą, w której naturalny reżim hydrologiczny uległ antropogenicznym przekształceniom. Przekształcenia te przyczyniają się do zubożenia zasobów wód podziemnych i zmniejszenia wielkości spływu powierzchniowego. Dlatego gospodarowanie wodami tego cieku wymaga szczególnej odpowiedzialności, której jednak nie wykazują obecni gospodarze doliny Ślepiotki.

Slepiotka 2018 05 19 fot JB Parusel www

Ślepiotka to niewielka rzeczka o długości około 8 km, mająca swoje źródła powyżej byłej stacji PKP w Katowicach-Murckach na wysokości około 320 m n.p.m., której koryto położone jest w granicach miasta Katowice. W jej dolinie rozwija się roślinność wodna i od wód zależna, liczne są też gatunki roślin i zwierząt wodnych i od wód zależnych. Dolina wyróżnia się także obecnością gatunków górskich. Tylko w obrębie rezerwatu przyrody „Ochojec” stwierdzono w roku 2008 występowanie 25 zbiorowisk roślinnych wodnych i od wód zależnych, w tym 21 zbiorowisk nieleśnych, 1 zaroślowe i 3 leśne. Zbiorowiska te stanowią połowę liczby zbiorowisk występujących w tym obszarze chronionym. Pod względem powierzchniowym dominowały zbiorowiska szuwarowe ze skrzypem bagiennym, sitowiem leśnym i pałką szerokolistną oraz łęg jesionowo-olszowy i bagienny bór trzcinnikowy. Niezwykle cenne były niewielkie płaty zbiorowisk roślinności wodnej i ziemnowodnej oraz torfowiskowej. Spośród nich, aż 16 zbiorowisk jest identyfikatorem siedlisk przyrodniczych chronionych Dyrektywą Siedliskową. Wśród roślin należy wymienić pływacza zwyczajnego (chroniony), wywłócznika kłosowego, rdestnice alpejską, drobną i pływającą, żabiścieka pływającego, sita drobnego oraz 7 gatunków torfowców (w tym chronione). Wśród zwierząt stwierdzono 31 gatunków ważek, 36 gatunków chrząszczy wodnych, 5 gatunków mięczaków wodnych, 12 gatunków płazów (wszystkie chronione). 

Zlewnia Ślepiotki jest zlewnią górniczą, w której naturalny reżim hydrologiczny uległ antropogenicznym przekształceniom. Przekształcenia te przyczyniają się do zubożenia zasobów wód podziemnych i zmniejszenia wielkości spływu powierzchniowego. Dlatego gospodarowanie wodami tego cieku wymaga szczególnej odpowiedzialności. Ale tej odpowiedzialności nie wykazali gospodarze doliny Ślepiotki. Oto przykłady.

 

Ostuda

Ostuda[1] (na mapach leśnych nazywana rowem Z1 lub Rowem Piotrowickim II) to niewielki ciek o długości około 4,4 km, z kilkoma bocznymi dopływami, przepływający przez oddziały 71, 74, 82, 90, 90A i 91 Nadleśnictwa Katowice. W części dolnej i środkowej aż do drogi leśnej, będącej przedłużeniem ul. Śląskiej w Katowicach-Ligocie, ciek ten płynął w naturalnym, silnie meandrującym korycie, w wyraźnie ukształtowanej i miejscami dość głębokiej dolince. Część górna Ostudy zamieniona została w rowy melioracyjne. Dno dolinki w dolnej, szerszej części (do 10-15 m szerokości) dolinki było wypełnione torfami, na których rozwijało się torfowisko przejściowe – zespół turzycy siwej i mietlicy psiej z bogatą warstwą mszystą (płonnik pospolity, torfowce). W miejscach żyźniejszych rozwijały się łęgi olszowo-jesionowe. Mszaki podlegają ochronie gatunkowej, natomiast kwaśna młaka turzycy siwej i mietlicy psiej oraz łęg olszowo-jesionowy reprezentują siedliska przyrodnicze o kodzie 7140 i 91E0 (siedlisko priorytetowe), chronione na mocy Dyrektywy Siedliskowej Unii Europejskiej. Kwaśna młaka jest zespołem narażonym na zniszczenie (kategoria V), a łęg olszowo-jesionowy jest zespołem rzadkim (kategoria R) w województwie śląskim.
Ostuda
Ostuda to największy dopływ Ślepiotki, o dużej wartości przyrodniczej, tak pod względem walorów geomorfologicznych i hydrologicznych, jak i botanicznych (gatunki i siedliska przyrodnicze chronione, rzadkie i zagrożone zbiorowiska roślinne). W monotonnym krajobrazie monokultur sosnowych to wyjątkowa perełka – była.            

W ostatnim tygodniu października 2007 roku Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska zostało poinformowane przez Pana Grzegorza Chwołę, że w lesie panewnickim prowadzone są prace melioracyjne na jednym z cieków. Prosił o interwencję w tej sprawie. Po zapoznaniu się z rozmiarem zniszczeń, skontaktowano się z Nadleśnictwem Katowice, które zleciło wykonanie prac melioracyjnych na cieku oznaczonym na mapie gospodarczej jako rów Z1. Dzięki zrozumieniu błędu, Nadleśniczy Nadleśnictwa Katowice wstrzymał w dniu 27 października prace.

Mimo natychmiastowego wstrzymania prac, dokonane w dolinie Ostudy zniszczenia okazały się dotkliwe i nieodwracalne. W dolnym odcinku cieku na długości ponad 600 m całkowicie zdewastowano koryto i dno doliny, zamieniając je w uregulowany rów melioracyjny i niszcząc pokrywę torfów. Na dalszych ponad 600 metrach wycięto wszystkie drzewa, które miały przeszkadzać pracującym koparkom. Wstrzymanie prac w głównej dolince spowodowało z kolei zniszczenie dolinek bocznych oraz koryta Ostudy powyżej ul. Śląskiej, gdyż dotowane w ramach „Programu dla Odry – 2006” przedsięwzięcie „musiało” być wykonane w pełnym wymiarze ilościowym. Należy tu przypomnieć cel strategiczny tego programu: „Strategicznym celem Programu jest wzrost bezpieczeństwa przeciwpowodziowego z zachowaniem zasady zrównoważonego rozwoju całego dorzecza Odry oraz niepogarszania stanu środowiska, a także poszanowaniem bogatych na tym obszarze zasobów przyrody.” [http://www.programodra.pl/index.php/program/cele-programu; dostęp: 20.05.2017] 

Aby sprawdzić, jak wygląda Ostuda po przeprowadzeniu melioracji jej koryta w ramach „ochrony przeciwpowodziowej Odry”, odbyto razem z Panem Grzegorzem Chwołą jesienią 2016 r. i wiosną 2017 r. wizję terenową, którą udokumentowano zdjęciami fotograficznymi. Zastano dolinę Ostudy zmienioną, bez jakichkolwiek oznak regeneracji. Miejsca po wyciętych drzewach zajęły zarośla brzozowe i wierzbowe oraz jeżyny fałdowanej, a w miejscach wcześniej zajętych przez torfowiska pojawiły się łany sitowia leśnego i sitów. Niewielkie, niezniszczone płaty roślinności torfowiskowej zachowały się jedynie u podnóży stoków doliny i w miejscach, gdzie nie dotarła koparka. W miejscach o zniszczonej lub naruszonej strukturze ekologicznej pojawiły się obce gatunki roślin – nawłoć późna i czeremcha amerykańska – oraz rodzime gatunki ekspansywne – trzcinnik piaskowy. Nie stwierdziliśmy żadnych zagłębień dla torfowców, a w korycie Ostudy i jej dopływów tylko fragmenty „zastawek” (nie są to zastawki, lecz drewniane progi i stopnie), które nie pełniły żadnej funkcji retencyjnej. Wydatkowanie więc setek tysięcy złotych w imię słusznych celów społecznych i ekologicznych nie przyczyniło się ani do retencji wody w lasach panewnickich, ani nie poprawiło bezpieczeństwa przeciwpowodziowego w dorzeczu Odry. Działanie to pogorszyło stan środowiska i nie uszanowało zasobów przyrody doliny Ostudy. Nie zostały więc osiągnięte cele strategiczne rządowego „Programu dla Odry – 2006”.

      Ostuda 2007 fot Grzegorz Chwola 1Ostuda 2007 fot Grzegorz Chwola 2Ostuda 2007 fot Grzegorz Chwola 3Ostuda 2007 fot Grzegorz Chwola 4Ostuda 2007 fot Grzegorz Chwola 5
Zdjęcia powyżej - Niszczenie cennego torfowiska w dolinie Ostudy (2007), fot. Grzegorz Chwoła

Ostuda 2008 fot JB Parusel 1 Ostuda 2008 fot JB Parusel 2

Ostuda 2008 fot JB Parusel 4
Zdjęcia powyżej - Uregulowane koryto i zniszczona dolina Ostudy (2008), fot. Jerzy B. Parusel

 Ostuda 2016 17 fot JB Parusel 2
Ostuda 2016 17 fot JB Parusel 3
Ostuda 2016 17 fot JB Parusel 4
Ostuda 2016 17 fot JB Parusel 5
Ostuda 2016 17 fot JB Parusel 6
Ostuda 2016 17 fot JB Parusel 7
Ostuda 2016 17 fot JB Parusel 8
Ostuda 2016 17 fot JB Parusel 9
Ostuda 2016 17 fot JB Parusel 10
Ostuda 2016 17 fot JB Parusel 11

Zdjęcia powyżej - Uregulowane koryto i zniszczona dolina Ostudy (2016-2017), fot. Jerzy B. Parusel


Wycinka drzew nad Ślepiotką w Ligocie

Kolejna ingerencja w dolinę Ślepiotki miała miejsce wiosną 2012 r. W dniu 2 marca 2012 r. Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska skierowało na ręce Prezydenta Miasta Katowice stanowczy sprzeciw wobec działań prowadzonych przez Urząd Miasta oraz Śląski Zarząd Melioracji i Urządzeń Wodnych w dolinie rzeki Ślepiotki. Prowadzona na odcinku pomiędzy mostem na ulicy Śląskiej a ulicą Piotrowicka wycinka drzew porastających górną część skarp koryta Ślepiotki oraz planowane umocnienie koryta kształtkami betonowymi oceniono jako formę dewastacji jednej z cenniejszych na terenie Katowic dolin rzecznych. Wyrażono również zdumienie polityką władz miasta Katowice wobec dolin rzecznych, która pozostawała w sprzeczności z ramową Dyrektywą Wodną (2000/60/EC) oraz założeniami „Programu ochrony dolin rzecznych i ich odbudowy” przyjętego uchwała nr XIII/174/99 Rady Miejskiej Katowic z dnia 12 lipca 1999 r. W piśmie przypomniano również, że miasto Katowice, realizując w dolinie Ślepiotki międzynarodowy projekt rewitalizacji REURIS, zobowiązane jest do szczególnej troski o dobry stan ekologiczny tej rzeki. Rewitalizacja jednego odcinka rzeki i jednocześnie pogarszanie stanu innego, to działania wzajemnie sprzeczne, wskazujące na brak spójnej i przemyślanej polityki władz miasta wobec doliny Ślepiotki. Przeznaczanie środków publicznych na pogarszanie stanu ekologicznego wód nie znajduje ani uzasadnienia ekonomicznego, ani akceptacji społecznej.

Dzięki interwencji Wojewódzkiego Inspektora Ochrony Środowiska w Katowicach oraz mediów udało się powstrzymać dalszą wycinkę drzew w łęgu olszowo-jesionowym oraz betonową zabudowę koryta Ślepiotki.

Ligota Slepiotka 2012 03 15 fot JB Parusel 1Ligota Slepiotka 2012 03 15 fot JB Parusel 2

Ligota Slepiotka 2012 03 15 fot JB Parusel 3
Zdjęcia powyżej - Wycinka drzew w związku z planowaną betonową zabudową koryta Ślepiotki (2012), fot. Jerzy B. Parusel

W bezpośrednim sąsiedztwie, nieco powyżej, miała miejsce kolejna wycinka drzew. Tym razem w dniu 23 marca 2017 r. Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska zostało powiadomione o wycince dużej ilości drzew w łęgu olszowo-jesionowym, położonym na lewym brzegu Ślepiotki. Sprawcą tej karygodnej dewastacji był właściciel nieruchomości, który skorzystał z nowelizacji ustawy o ochronie przyrody, tzw. „lex Szyszko”. Opinia Centrum, sporządzona na prośbę mieszańców, została opracowana na podstawie wizji terenowej działki nr 58/2 o powierzchni 0,32 ha. W trakcie wizji stwierdzono wycięcie wszystkich drzew na tej działce, których liczbę oszacowano na około 100. Wśród tych drzew było kilkadziesiąt olch i wierzb o znacznych wymiarach i wieku ponad 80-100 lat, w tym drzewa dziuplaste.

Na omawianej działce stwierdzono siedlisko przyrodnicze „Łęgi wierzbowe, topolowe, olszowe i jesionowe (Salicetum albo-fragilis, Populetum albae, Alnenion glutinoso-incanae) i olsy źródliskowe (siedlisko priorytetowe, Kod siedliska Natura 2000: 91E0) reprezentowane przez zespół łęgu olszowo-jesionowego. Siedlisko to jest chronione na mocy art. 2 i 11 Dyrektywy Rady 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 r. w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory (Dz. U. 1992L0043 — PL — 01.01.2007). Zgodnie ze stanowiskiem Komisji Europejskiej, wyrażonym w piśmie Dyrekcji Generalnej Środowiska z dnia 7 czerwca 2012 r. siedliska przyrodnicze z załącznika I Dyrektywy Siedliskowej podlegają ochronie nie tylko na obszarach Natura 2000, ale także poza nimi. Wycięcie wszystkich drzew rosnących na tym chronionym siedlisku spowodowało, że siedlisko to uległo całkowitej degradacji, a stan jego ochrony – oceniony na podstawie referencyjnej metodyki monitoringu siedlisk przyrodniczych GIOŚ – należy uznać jako zły (U2).

Drzewostan olszowo-wierzbowy w dolinie Ślepiotki był siedliskiem gatunków zwierząt chronionych na podstawie rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt. W bezpośrednim sąsiedztwie badanej działki stwierdzono występowanie 10 gatunków ptaków (kowalik, grubodziób, dzięcioł duży, szpak, kos, modraszka, pierwiosnek, pełzacz (n.o.), bogatka, jastrząb/krogulec (ślady żerowania) oraz jednego ssaka (wiewiórka). Usunięcie znacznej liczby drzew pogorszyło stan siedlisk wymienionych gatunków, a w przypadku dzięcioła dużego zniszczona została czynna dziupla w okazałej wierzbie.

Reasumując, wycięcie drzew na działce nr 58/2 w znaczący sposób obniżyło walory przyrodnicze i krajobrazowe doliny Ślepiotki w Katowicach, spowodowało zniszczenie chronionego Dyrektywą Siedliskową priorytetowego siedliska łęgowego oraz naruszyło stan zachowania siedlisk chronionych gatunków zwierząt.

Ligota 2017 03 23 fot JB Parusel 1Ligota 2017 03 23 fot JB Parusel 2Ligota 2017 03 23 fot JB Parusel 3

Ligota 2017 03 23 fot JB Parusel 4
Zdjęcia powyżej - Wycinka drzew nad Ślepiotką w Ligocie (2017), fot. Jerzy B. Parusel

Staw „Pizamraty” w Ochojcu

Od roku 2013 Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska monitoruje stan hydrologiczny Ślepiotki w związku z przeprowadzonym przez Nadleśnictwo Katowice remontem urządzenia piętrząco-spustowego na stawie „Pizamraty”. Działania interwencyjne Centrum wykazały, że Nadleśnictwo piętrzyło i retencjonowało wody Ślepiotki bez wymaganego prawem pozwolenia wodnoprawnego. Takie pozwolenie zostało wydane przez Prezydenta Miasta Katowice dopiero decyzją Nr 49/Ś/15 w dniu 17 sierpnia 2015 r. W decyzji tej określono wykonanie w okresie 3 lat remontu urządzenia piętrząco-spustowego oraz zachowanie przepływu nienaruszalnego o wielkości 0,006 m3/s (6 l/s). Do dnia 31 sierpnia 2018 r. Nadleśnictwo Katowice nie przystąpiło do wykonania zaleconego remontu urządzenia piętrząco-spustowego, więc od dnia 1 września 2018 r. Nadleśnictwo piętrzy i retencjonuje wody Ślepiotki za pomocą nielegalnego urządzenia piętrząco-spustowego, gdyż wydane pozwolenie wodnoprawne utraciło w tej części swoją moc. W terminie do 31 sierpnia 2018 r. Nadleśnictwo nie zainstalowało także urządzenia do pomiaru przepływu nienaruszalnego, a więc nie wykonało także Zarządzenia Pokontrolnego Nr 6/2017 z dnia 20. 10. 2017 r. (znak: NK-091/330/17/19320) Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej w Gliwicach. Z chwilą wydania pozwolenia wodnoprawnego, Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego wnosiło wielokrotnie do RZGW zastrzeżenia dotyczące niezachowania przez Nadleśnictwo wielkości przepływu nienaruszalnego. W związku z brakiem właściwej reakcji RZGW na fakt nieprzestrzegania zapisów pozwolenia wodnoprawnego, Centrum przystąpiło do pomiarów przepływu wody w Ślepiotce co 2 tygodnie: od 4 marca 2017 r. metodą pływakową w 5 punktach, a od 14 kwietnia 2018 r. dodatkowo metodą bezpośrednią naczynia podstawionego w 2 punktach: powyżej i poniżej stawu „Pizamraty”. Wyniki tych pomiarów obrazują zamieszczone w tym sprawozdaniu wykresy, które jednoznacznie wskazują, że Nadleśnictwo Katowice nie zachowuje ustalonego przepływu nienaruszalnego.

Slepiotka wykres 1

Rycina 1. Wyniki pomiaru przepływu wody w Ślepiotce mierzonego metodą pływakową w okresie od 4 marca 2017 r. do 3 lutego 2019 r. Punkty pomiarowe: 1 – północna granica rezerwatu przyrody „Ochojec”, 4 – południowa granica rezerwatu przyrody „Ochojec”, 5 – poniżej stawu „Pizamraty”. Qnn – przepływ nienaruszalny (0,006 m3/s).

Slepiotka wykres 2

Rycina 2. Wyniki pomiaru przepływu wody w Ślepiotce mierzonego metodą bezpośrednią naczynia podstawionego w okresie od 14 kwietnia 2018 r. do 3 lutego 2019 r. Punkty pomiarowe: 1 – powyżej stawu „Pizamraty”, 2 – poniżej stawu „Pizamraty”. Qnn – przepływ nienaruszalny (0,006 m3/s).

Pojawiająca się w korycie Ślepiotki w większej ilości woda w okresie jesienno-zimowo-wiosennych opadów i roztopów jest biologicznie niedostępna dla gatunków roślin i zwierząt wodnych, a jej brak w sezonie letnim uniemożliwia im w ogóle rozwój. W granicach rezerwatu przyrody „Ochojec” Ślepiotka stała się ciekiem okresowym, którego koryto napełnia się krótkotrwale tylko podczas silnych opadów deszczu. Powoduje to nieodwracalne zmiany w różnorodności gatunkowej i ekosystemowej tego chronionego obszaru (zob. załączone zdjęcia). Nadleśnictwo Katowice nie tylko narusza prawo wodne, ale dalsze tolerowanie prowadzonej przez nie – a raczej nieprowadzonej – gospodarki wodami Ślepiotki zagraża celom środowiskowym dla wód powierzchniowych oraz obszarów chronionych zawartych w Planie gospodarowania wodami na obszarze dorzecza Odry z roku 2011 (M. P. Nr 40, poz. 451) oraz w jego aktualizacji z roku 2016 (Dz. U. z dnia 6 grudnia 2016 r., poz. 1967).

1 Zb Pizamraty 2018 07 15 fot JerzyParusel2 Zb Pizamraty 2013 09 06 fot JerzyParusel 1

3 Zb Pizamraty 2013 09 06 fot JerzyParusel 2
Zdjęcia powyżej - Zbiornik "Pizamraty", fot. Jerzy B. Parusel

Zdjęcia Doliny Ślepiotki wykonane 1 lipca (z lewej) i 16 października (z prawej) 2018 r. w punktach pomiarów hydrologicznych
fot. Jerzy B. Parusel

Slepiotka 2018 07 01 fot JerzyParusel 1
Slepiotka 2018 10 16 fot JerzyParusel 1
Slepiotka 2018 07 01 fot JerzyParusel 3
Slepiotka 2018 10 16 fot JerzyParusel 3
Slepiotka 2018 07 01 fot JerzyParusel pion 4
Slepiotka 2018 10 16 fot JerzyParusel 4
Slepiotka 2018 07 01 fot JerzyParusel pion 5
Slepiotka 2018 10 16 fot JerzyParusel 5
1 Slepiotka 2018 07 15 fot JerzyParusel 55 2 Slepiotka 2019 02 03 fot JerzyParusel 55

Łata pomiarowa na mnichu spustowym stawu „Pizamraty” w dniach 15 lipca 2018 r. (z lewej) i 3 lutego 2019 r. (z prawej), fot. Jerzy B. Parusel
Poziom wody znacznie poniżej normalnego poziomu piętrzenia (NPP)

 

Piśmiennictwo:

Chwoła G. 2017. Ostuda (2007). Przyroda Górnego Śląska, 88: 11, 13. Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska, Katowice.  [do pobrania poniżej]

Parusel J. B. (red.) 2009. Rezerwat przyrody „Ochojec” w Katowicach (Górny Śląsk). Monografia naukowo-dydaktyczna. Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska, Katowice, ss. 592.                 

Parusel J. B. 2017. Ostuda po ostudzie (2017). Przyroda Górnego Śląska, 88: 12-13. Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska, Katowice. [do pobrania poniżej]

 

[1] To nazwa zaproponowana przez Chwołę (2017).

Pin It
Załączniki:
Pobierz plik (PrzyrodaGornegoSlaska_88-2017_s11-13.pdf)PrzyrodaGornegoSlaska_88-2017_s11-13.pdf[Ostuda (2007), Ostuda po Ostudzie (2017)]625 kB
Pobierz plik (PrzyrodaGornegoSlaska_88-2017_s8-10.pdf)PrzyrodaGornegoSlaska_88-2017_s8-10.pdf[35-lecie rezerwatu przyrody "Ochojec"]564 kB

O stronie

Serwis o przyrodzie województwa śląskiego opracowywany jest przez Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska we współpracy ze specjalistami z różnych dziedzin przyrodoznawstwa. Wszystkich zainteresowanych, zarówno amatorów, jak i profesjonalistów, zapraszamy do współredagowania oraz wzbogacania jego zawartości.

dr Jerzy B. Parusel

Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska jest jednostką organizacyjną Samorządu Województwa Śląskiego.

      logo CDPGS small logo slaskie kolorowe rgb

Newsletter

Informacje o bieżących wydarzeniach.

Zapisując się do newslettera zgadzasz się na postanowienia zawarte w naszej Polityce prywatności. Po zapisaniu prześlemy e-mail potwierdzający dopisanie do newslettera. Prosimy o potwierdzenie subskrypcji.

Zbiorcze RSS | Kalendarz RSS

© 2016 Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska |
Design by SD LTD / FreshSeo
sponsorzy