logo

Zbiorniki powstałe w nieckach osiadań charakteryzują się łagodnymi brzegami, co umożliwia kształtowanie się roślinności zarówno w strefie przybrzeżnej zbiornika jak i na jego brzegu. Rośliny, w zależności od panujących warunków świetlnych, występują, często licznie, zarówno w strefie - litoralu jak i pelagialu Powstały zbiornik wpływa również na skład gatunkowy zbiorowisk roślinnych zlokalizowanych w jego sąsiedztwie. I tak konsekwencją utworzenia się zbiornika wodnego np. na terenach leśnych jest powstawanie stref ekotonowych pomiędzy zbiornikiem a lasem, w których występują gatunki zarówno związane z ekosystemem lasu jak i ekosystemem zbiornika, ale również przedstawiciele flory o pośrednich wymaganiach względem warunków siedliskowych. Tak więc, zbiornik wodny, o określonych parametrach chemicznych i fizycznych zgromadzonej wody i osadów dennych, powstający w obrębie określonego typu ekosystemu (np. lasu, źródliska, doliny rzecznej) staje się „wyspą środowiskową”, w obrębie której panują odmienne warunki siedliskowe w porównaniu do terenów otaczających.

Ze względu na warunki hydrologiczne – przepływ wód przez zbiornik czy jego brak oraz jego ukształtowanie (np. wysokość brzegów), typ dna (np. mulisto – kamieniste), przejrzystość wody, fizyko-chemiczne właściwości wód (np. zasolenie) oraz ekosystemy otaczające zbiornik, każdy obiekt jest nieco inny pod względem występujących tu przedstawicieli gatunków roślin i należałaby rozpatrywać go indywidualnie. Można jednak wyróżnić grupę gatunków najczęściej spotykanych w obrębie zbiorników powstających w nieckach osiadania jak i ich otoczeniu.

Grupę roślin trwale związanych ze środowiskiem wodnym, swobodnie unoszących się w wodzie, czyli tzw. hydrofitów w obrębie zbiorników powstałych w nieckach osiadania, reprezentują najczęściej gatunki rzęs Lemna sp. Najliczniej występuje rzęsa drobna Lemna minor, która preferuje zbiorniki o niewielkich powierzchniach i dużej zawartości substancji organicznych. Podobnie jak rzęsa garbata Lemna gibba jest rośliną nitrofilną, dobrze znoszącą zanieczyszczenia ściekami komunalnymi. Uczestniczy w procesie zarastania zbiorników wodnych już od początkowych stadiów. Wytwarza dużą ilość szybko rozkładającej się biomasy, wpływając na eutrofizację wód. Pod wpływem prądów wody i wiatru przemieszcza się, opanowując sąsiednie zbiorniki. Rzadziej spotkać można rzęsę trójrowkową Lemna trisulca L., która rośnie najczęściej wśród roślin szuwarowych. Zasiedla najczęściej wody bogate w wapń. Na powierzchni wód zbiorników powstałych w nieckach osiadania występują również takie gatunki, jak spirodela wielokorzeniowa Spirodela polyrhiza. Ciekawostką odnotowaną w zbiornikach jest pływający wątrobowiec - wgłębka wodna Riccia fluitans. Gatunkiem o liściach zanurzonych, masowo występującym w zbiornikach antropogenicznych jest rdestnica kędzierzawa Potamogeton crispus. Głównie w strefie przybrzeżnej rośnie natomiast rdestnica połyskująca Potamogeton lucens. Często w zbiornikach o stosunkowo średniej przejrzystości wody masowo występuje rdestnica pływająca Potamogeton nutans, a w strefie przydennej licznie reprezentowana jest populacja glonów m.in. Nitella mucronata. Płytkie zbiorniki powstające w nieckach osiadania zasiedlane są przez przedstawicieli gatunków prawnie chronionych. Jednym z nich jest pływacz pospolity Urticularia vulgaris, gatunek rośliny mięsożernej, występujący przeważnie w stosunkowo ciepłych, stojących wodach eutroficznych. Przeważnie nie odnotowywany jest poniżej głębokości 2 m. Pływacz jest rośliną swobodnie unoszącą się w toni wodnej, nie posiada systemu korzeniowego. Blisko powierzchni wody znajduje się tylko podczas kwitnienia. Unoszenie się w wodzie umożliwiają mu pęcherzyki powietrza, będące równocześnie aparatami chwytającymi drobne zwierzęta wodne. W obrębie zbiorników powstałych w nieckach osiadań występują również gatunki objęte częściową ochroną gatunkową i są to grzybienie białe Nymphea alba, rośliny o dużych, okazałych kwiatach, unoszących się na wodzie. Grzybienie białe rosną na ogół w przybrzeżnych strefach zbiorników, w wodach płytkich stojących lub wolnopłynących. Zdarza się, że wnikają w szuwary, tworząc zespół roślinności wodno - szuwarowej. Masowe występowanie grzybieni w zbiorniku świadczy najprawdopodobniej o procesie jego wypłacania. Wspólnie z grążelem żółtym i rdestnicą pływającą grzybienie białe są gatunkami charakterystycznymi dla zbiorników płytkich, o głębokości nie przekraczającej 2 m, zamulonych i chemicznie zasobnych, o dnie piaszczysto - mulistym lub mulistym. Grzybienie produkują duże ilości biomasy, jednak znaczna jej część (liście i kwiaty) ulega szybkiemu rozkładowi. Drugi gatunek chroniony częściowo, występujący w obrębie zbiorników powstałych w nieckach osiadań to grążel żółty Nuphar lutem. Roślina ta najczęściej opanowuje przybrzeżne strefy zbiorników. Często spotkać go można razem z grzybieniami białymi, jednak w odróżnieniu od nich rośnie na nieco większych głębokościach. Występuje w wodach bogatych w składniki organiczne (eutroficznych), mających muliste, lub piaszczysto-muliste dno. Preferuje miejsca osłonięte od wiatru. Jest hydrofitem wytwarzającym różne formy morfologiczne pędów, w zależności od warunków środowiska. W zbiornikach o silnym falowaniu wody lub szybkim nurcie, jak również przy długotrwałym i wysokim zalewie, powstaje forma podwodna. Ma ona cienkie i faliste blaszki liściowe, bez aparatów szparkowych. Jeżeli zbiornik wysycha lub ulega spłyceniu, powstaje forma lądowa o drobnych liściach i kwiatach. Po wykiełkowaniu z nasienia rośnie i rozgałęzia się kłącze, roślina zakwita po raz pierwszy dopiero po 3-4 latach. Grążel żółty czasami tworzy rozległe zbiorowiska, zwykle kilku- lub wielogatunkowe. Niezwykle rzadko notowana jest w zbiornikach tworzących się w nieckach osiadania okrężnica bagienna Hottonia palustris, wstępująca tylko w wodach zasobnych. Gatunkiem, który unosząc się w wodzie występuje w zbiornikach masowo, przyczyniając się do ich wypłycania jest moczarka kanadyjska Elodea canadensis. Roślina ta charakteryzuje się bardzo szeroką tolerancją ekologiczną, rośnie w wodach stojących, z wyjątkiem wód słonych i skrajnie ubogich w substancje organiczne. Wywłócznik kłosowy Myriophylum spicatum jest kolejnym gatunkiem często występującym w zbiornikach w nieckach osiadania bogatych w wapń i składniki pokarmowe. Rupia morska Ruppia maritima to gatunek odnotowany zaledwie dwukrotnie w obrębie zbiorników powstałych w nieckach osiadania o wodach zasolonych. Tym istotniejszy jest fakt, że gatunek ten, wg Polskiej Czerwonej Księgi Roślin, został uznany Polsce za narażony. Często w płytkich zbiornikach o zasolonej wodze spotykana jest halofilna jezierza morska Najas marina. Zajmujący niejednokrotnie znaczne powierzchne włosieniecznik wodny Batrachium aquatile, zwany potocznie jaskrem wodnym to kolejny gatunek, który porasta płytkie dna zbiorników, tworzących się w nieckach osiadania oraz ich brzegi, gdzie potrafi dominować, eliminując inne gatunki roślin. Niezwykle interesującym gatunkiem rośliny jest rdest ziemnowodny Polygonum amphibium, wytwarzający dwie formy: wodną, gdy występuje w wodach stojących lub na obszarach podmokłych i formę ziemną, rosnącą np. w szuwarach. Gatunek ten preferuje gliniaste gleby o znacznej wilgotności. Gatunkiem tworzącym pasy szuwarów najdalej wysuniętych w głąb toni wodnej, ale przy głębokościach nie większych niż 1-1,5 m, jest oczeret jeziorny Schoenoplectus lacustris. W zbiornikach, które wykazują tendencje do zarastania to właśnie oczeret w procesie sukcesji ekologicznej wypiera gatunki występujące w toni wodnej - elodeidy i na powierzchni wody – nymfeidy. Szuwar oczeretowy jest łącznikiem przestrzennym między strefą, gdzie występują rośliny o liściach pływających a strefą roślinności kształtującej się na brzegu zbiornika.

trzcina_p
Trzcina pospolita
Fot. K. Sokół

Zbiorowiska roślinne, kształtujące się w obrębie zbiorników tworzących się w nieckach osiadania, jak również w ich sąsiedztwie w porównaniu do zbiorników o charakterze naturalnym, charakteryzują się fragmentarycznie rozwijającą się roślinnością, tworzącą złożoną mozaikę. Na brzegach zbiorników tam, gdzie stagnuje woda wykształcają się zbiorowiska o charakterze torfowiskowym z roślinnością bagienną, którym fizjonomię nadaje wełnianka wąskolistna Eriophorum angustifolium. Brzegi zbiorników, w zależności od ich ukształtowania najczęściej porastają zakorzenione rośliny wodne – makrofity. Najczęściej, a równocześnie zajmując największe powierzchnie wokół zbiorników powstałych w nieckach osiadania, występuje trzcina pospolita Phragmites australis. Trzcina jest gatunkiem o szerokim zakresie tolerancji ekologicznej, potrafi rosnąć także na suchym lądzie. Można ją spotkać nie tylko w zbiornikach wodnych i nad ich brzegami, ale także w różnego rodzaju zaroślach, kształtujących się w sąsiedztwie zbiornika. Może rosnąć nad brzegami zarówno wód stojących, jak i wolno płynących, na różnych typach podłoży. Jest bardzo żywotna i rozrasta się bardzo szybko. Kłącza trzciny wydłużają się nawet o 11m w trakcie sezonu wegetacyjnego! W strefie brzegowej zbiorników powstałych w nieckach osiadania odnotowywano 3 gatunki pałek: pałkę wąskolistną Typha angustifolia, pałkę szerokolistną Typha latifolia i pałkę wysmukłą Typha laxmanii. Wszystkie gatunki preferują gleby bogate w składniki odżywcze, a pałka wysmukła dodatkowo obecność węglanu wapnia. Z grupy helofitów, rosnących nad brzegami zbiorników, oprócz trzcin i pałek, występuje jeżogłówka gałęzista Sparganium erectum, żabieniec babka wodna Alisma plantago-aquatica, łączeń baldaszkowy Butomus umbellatus. Bardzo licznie reprezentowane są populacje ponikła błotnego Eleocharis palustris, wstępującego najczęściej w miejscach, gdzie podłoże zostało uszkodzone mechanicznie, np. wodopoje zwierząt, czy miejsca wędrowania. Jednogatunkowe zbiorowiska na brzegach zbiorników tworzy manna mielec Glyceria maxima, trawa o właściwościach oczyszczania wody, podobnie zresztą jak trzcina. Na terenie zbiorników w nieckach osiadania występują również trzy gatunki jeżogłówek Sparganim sp., roślin o niezwykle interesujących kwiatach. Jeżogłówka gałęzista Sparganium erectum tworzy fragmentaryczne szuwary o niewielkich powierzchniach, najczęściej w zbiornikach płytkich, przeciętnie ok. 0,5 m, w których woda stagnuje lub bardzo wolno płynie W większych zbiornikach sąsiaduje z głębiej położonymi szuwarami pałkowymi lub trzcinowymi z jednej strony i szuwarami ze związku łąk przybrzeżnych z drugiej. Najkorzystniejsze warunki znajduje w zbiornikach, gdzie są żyzne wody i podłoża organiczne. Pozostałe dwa gatunki jeżogłówek – jeżogłówka najmniejsza Sparganium minimum i jeżogłówka pojedyncza Sparganium emersum, sitowie leśne Scirpus sylvaticus, tatarak zwyczajny Acorus calamus, szczaw lancetowaty Rumex hydrolapathum i skrzyp bagienny Equisetum fluviatile, to gatunki porastające jedynie fragmentaryczne brzegi zbiorników powstałych w nieckach osiadania. Najczęściej tworzą one jednogatunkowe fitocenozy o niewielkich powierzchniach. Kolejny gatunek, bardzo ekspansywny na siedliskach wilgotnych w sąsiedztwie zbiorników w nieckach osiadania, które nie są intensywnie wydeptywane, to sit rozpierzchły Juncus effusus. Najkorzystniejsze warunki do wzrostu i rozwoju znajduje on na glebach ciężkich i słabo przewietrzanych (poniżej 10% zawartości powietrza). Żyzne siedliska o odczynie kwaśnym w strefie brzegowej zbiorników zajmuje kosaciec żółty Iris pseudoacorus, aczkolwiek najczęściej spotykany jest nad zbiornikami płytkimi, które wykazują tendencje do zarastania. Gatunki występujące w najbliższym sąsiedztwie zbiornika to głównie rośliny charakteryzujące się rozmnażaniem wegetatywnym – przez przyrost kłączy, nierzadko przyczyniają się do zarastania zbiorników, zwłaszcza wtedy, gdy na skutek ruchów górotworu powierzchnia niecki osiadania zwiększa się, prowadząc do obniżenia poziomu wody zbiornika. Zbiorowiska szuwarów nad zbiornikami powstałymi w nieckach osiadania, budują głównie rośliny, które przystosowały się do zmieniającego się, nie tylko sezonowo, poziomu wody. Czynnik ten stał się wręcz koniecznym do zakwitnięcia niektórych z nich. Zróżnicowane warunki panujące w obrębie wód zbiornika, jak i w jego bezpośrednim sąsiedztwie, determinują obecność roślin. Jeżeli jest bardzo muliste dno a woda mało przejrzysta to nie występuje zupełnie roślinność wodna. Zbiorniki tworzące się w nieckach osiadania często powstają na terenach leśnych. Wtedy, w bezpośrednim sąsiedztwie lasu – przynajmniej przez jakiś okres czasu – utrzymują się gatunki leśne. W aspekcie wiosennym są to zawilec gajowy Anemone nemorosa i czosnek niedźwiedzi Allium ursinum, preferujące gleby świeże, gliniasto-piaszczyste, które są zasobne w składniki mineralne. Osobliwością rosnącą w zbiorowiskach leśnych, w sąsiedztwie terenów gdzie powstały zbiorniki wodne na skutek osiadania terenu i zmian w stosunkach wodnych, jest ciemiężyca zielona Veratrum lobelianum. Bardzo często w fitocenozach leśnych obok zasadniczego akwenu wodnego masowo rośnie turzyca drżączkowata Carex brizoides, będąca gatunkiem wskazującym na zaburzenia warunków hydrologicznych – głównie obecności ruchomych wód i zmiany ich poziomu.

zawilec
Zawilec gajowy
Fot. K. Sokół
podbial
Podbiał pospolity
Fot. K. Sokół
iris
Kosaciec żółty
Fot. K. Sokół

Zbiorniki powstałe w nieckach osiadania są szkodami górniczymi, które najczęściej są naprawiane, w procesie rekultywacji technicznej, przez zasypywanie skałą płonną. Odzyskane tereny lądowe zwykle są obsadzane sosną i z założenia mają stać się lasami użytkowanymi gospodarczo. Taki typ zagospodarowywania zbiorników powstających w nieckach osiadania prowadzi do drastycznego zubożenia florystycznego. Na to niezwykle trudne podłoże, jakim jest skała płonna, wprowadza się głównie sosnę zwyczajną Pinus sylvestris, gatunek, który toleruje różne gleby – od piaszczystych i gliniastych, do podłoży zawierających łupki a nawet granit. Dobrze znosi intensywne nasłonecznienie i susze. Niestety zawartość substancji chemicznych, często soli oraz zmieniające się warunki hydrologiczne na podłożach pogórniczych prowadzą do zahamowania wzrostu osobników tego gatunku, żółknięcia igieł i w efekcie obumierania. Oprócz sosny na zasypane zbiorniki w nieckach osiadania wprowadza się modrzew europejski Larix decidua, dereń biały Corns alba oraz łubin trwały Lupinus polyphyllus, który jest gatunkiem istotnym dla przyspieszenia procesów glebotwórczych ze względu na zdolność wiązania azotu atmosferycznego, do czego wykorzystuje bakterie brodawkowate. Podobną rolę jak łubin pełni koniczyna łąkowa Trifolium pratense. Rolę stabilizująca podłoże spełnia wysiewana życica wielokwiatowa Lolium multiflorum. Na tereny zrekultywowanych zbiorników w nieckach osiadania samoczynnie wkraczają gatunki pionierskich stadiów sukcesji ekologicznej, zachodzącej na zwałowiskach pogórniczych węgla kamiennego. Jako pierwszy pojawia się podbiał pospolity Tussilago farfara, który preferuje miejsca kamieniste, piarżyska, żwirowiska nadrzeczne, osuwiska, skarpy przydrożne, hałdy węglowe i pogorzeliska. W miejscach, gdzie okresowo stagnuje niewielka ilość wody pojawia się sitowie leśne Scirpus sylvaticus. Spontanicznie na terenach zaspanych zbiorników pojawiają się gatunki drzew lekkonasiennych, rozprzestrzeniające się na duże odległości za pomocą wiatru – w procesie anemochorii. Są to głównie brzoza brodawkowata Betula pendula, rzadziej topola osika Populus tremula. Pozostawienie, bez znacznej ingerencji człowieka, zbiorników powstałych w nieckach osiadania przyczynia się do powstawania nowych ekosystemów, ale gatunkowo zbliżonych do naturalnie istniejących, pozwala na rozwój trwałych i cennych biocenoz związanych ze środowiskiem wodnym, co ma duży i korzystny wpływ na alternatywne zagospodarowanie obszarów szkód górniczych. W wielu miejscach, głównie z powodu braku środków na „działania naprawcze człowieka", takie zjawiska są już obserwowane. Przyroda bowiem stosunkowo łatwo dostosowuje się do nowych warunków środowiskowych i w końcowym rozrachunku okazuje się, że powstanie zbiorników antropogenicznych przyczynia się do większego zróżnicowania gatunkowego, biocenotycznego i krajobrazowego na tych terenach. Szczególnie na obszarach mało zasobnych w wody powierzchniowe, okazuje się być zjawiskiem pozytywnym.

Do pobrania

dokumenty, prezentacje multimedialne, filmy o tematyce przyrodniczej