zaproponuj artykuł

Instytucje i organizacje

Geoportale

 
ORSIP - Geoportal Województwa Śląskiego
ORSIP - Moduł Przyroda
BioGeo Silesia
 
Geoportal RDOŚ Katowice
geoportal.gov.pl

Biblioteki cyfrowe

 
Kolekcja "Natura" ŚBC
 

Infografiki

Infografika Kleszcze
Kleszcze

Rolnictwo prehistoryczne

Bardzo długi okres rozwoju cywilizacji (200 tys. do 1,8 tys. lat p.n.e.) jest nazywany epoką kamienną, której końcowa część to młodsza epoka kamienna czyli neolit (4,5 – 1,8 tys. lat p.n.e.). Surowy klimat w schyłkowym okresie zlodowacenia, nieprzyjazny, naturalny krajobraz i małe zaludnienie, wymagały zespołowej działalności w poszukiwaniu pożywienia. Prawdziwą zmianę w pozyskiwaniu zasobów przyrody na obszarze południowej Polski spowodowała rewolucja neolityczna, kiedy to ludy naddunajskie przyniosły ze sobą nowe umiejętności związane z chowem udomowionego na Bliskim Wschodzie bydła i owiec, a także świń oraz koni oswojonych około 2 tys. lat p.n.e. na obszarze Ukrainy. Bardzo pomocny był udomowiony dosyć wcześnie pies. Ślady działalności z tego okresu znaleziono między innymi w Makowie koło Raciborza. Przy uprawie ziemi posługiwano się jedynym narzędziem, tj. kijem kopieniaczym (system odłogowy kopieniaczy). Była to najstarsza forma uprawy ziemi, która polegała na ręcznym spulchnianiu gleby z wykorzystaniem kija lub motyki zakończonych kamieniem, muszlą, a później metalem. W procesie karczowania lasu wykorzystywano kamienne siekiery, a do zbioru sierpy z kamiennym ostrzem.

Sposobem na pozyskiwanie terenów leśnych pod uprawę była gospodarka żarowa (wypaleniskowa). Dominowała od neolitu do czasów wczesnego średniowiecza, a później miała większe znaczenie na terenach dużych kompleksów leśnych, między innymi w Beskidach. Na podstawie typu porastającej roślinności, pod uprawę wybierano żyźniejsze siedliska leśne. Przygotowanie ziemi odbywało się w kilku etapach, z których najbardziej czasochłonne było usuwanie dzikiej roślinności. Czynność tę wykonywała wspólnie cała gromada jednocześnie w kilku miejscach, które były wyznaczone do uprawy w kolejnych latach. Proces przygotowania trwał kilka lat i polegał na wycinaniu zarośli oraz podcinaniu i korowaniu starszych drzew. Nie niszczono roślin dostarczających różnych pożytków, w tym owoców i drzew wykorzystywanych do budowy domów. Gdy rośliny były dostatecznie wysuszone wyrabiany teren podpalano Popiół użyźniał glebę, a ogień niszczył rośliny i szkodniki oraz spulchniał glebę, którą to czynność obecnie spełnia orka. Po opadach deszczu, w popiele ochłodzonego wypaleniska wysiewano i sadzono rośliny, głównie prymitywne zboża i inne trawy dla pozyskania nasion. Wcześniej dokonywano tymczasowego podziału ziemi pomiędzy członków gromady. Okres uprawy trwał zazwyczaj 1-3 lat, po którym ziemia podlegała odłogowaniu przez długi okres, aż do czasu podjęcia ponownej uprawy (gospodarka przerzutowa). Odrastający las nabierał zwykle cech zbiorowiska naturalnego, przy jednoczesnej regeneracji składników odżywczych gleby. Przy małej gęstości zaludnienia, w uprawie były stosunkowo niewielkie areały ziemi, które stanowiły mniejsze lub większe enklawy w krajobrazie puszczańskim.

W epoce brązu (1800-650 lat p.n.e.) nastąpiło przyspieszenie rozwoju na obszarze obecnego Śląska i Małopolski, które najwcześniej przejmowały innowacje docierające z południa Europy. Rozwinęło się garncarstwo, hutnictwo metali i kowalstwo oraz tkactwo. W następującej po niej od 650 lat p.n.e. epoce żelaza źródłem postępu byli Celtowie, którzy zintensyfikowali wymianę handlową z Imperium Rzymskim. Przez Bramę Morawską i obszar Górnego Śląska około 500 lat p.n.e. z Italii nad południowe wybrzeża Bałtyku prowadził już szlak bursztynowy. Odegrał on istotną rolę gospodarczą, zwłaszcza w zakresie przenikania innowacji technicznych z obszaru cywilizacji łacińskiej. Najważniejsze to pojawienie się radła, najpierw drewnianego, a potem wyposażonego w radlicę z brązu i żelaza. Było ono narzędziem służącym najpierw do zagrzebywania zasianych ziaren zbóż, a potem do rozrywania i wierzchniej warstwy gleby, co wymagało 2 lub 3-krotnego radlenia tego samego pola w różnych kierunkach. W warunkach wyraźniejszego wzrostu gęstości zaludnienia wydłużano czas uprawy, a okres odpoczynku gleby skracano do kilku lub kilkunastu lat, w którym odrosty przybierały charakter zarośli lub zbiorowisk trawiastych. W warunkach klimatu Polski były to przeważnie doliny większych rzek. Systemy odłogowe kopieniacze ulegają modyfikacji i przekształceniu w systemy odłogowe orne. Podstawowymi celami wykorzystania radła staje się spulchnianie gleby oraz niszczenie chwastów i regulacja wilgotności gleby. Radło usprawniło uprawę ziemi, a wykonane z żelaza półkoski do ścinania trawy zastąpiły używane dotychczas sierpy.

W dorzeczu górnej Wisły i Odry w okresie 1200-250 lat p.n.e. rozwinęła się kultura łużycka. Podstawową rolę gospodarczą spełniało rolnictwo i hodowla, a w mniejszym stopniu rybołówstwo i myślistwo. O postępie świadczy, szacowany na 80%, udział spożywanego mięsa pochodzącego z chowu przydomowego: bydła, świń, owiec, kóz i drobiu. Uprawiano zboża podstawowe (jęczmień, pszenica, żyto, proso), rośliny strączkowe (groch, bób, soczewica, fasola), rzepę, mak i len. Przy stałych osadach znajdowały się staranniej uprawiane ogrody, w których ziemię spulchniano motykami z częścią pracującą wykonaną z brązu lub żelaza. Upowszechnia się system dwupolowy, w którym w danym roku uprawia się około 50% pól, a druga część ugoruje w celu odzyskania naturalnej urodzajności. Pojawia się indywidualna własność zasianych i zasadzonych roślin oraz pozyskiwanych z nich w następnych latach produktów. W strukturze społecznej nadal dominowały wspólnoty rodowe, lecz z widocznym już pewnym rozwarstwieniem społecznym. Cechą własności wspólnej było to, że prawo do ziemi przysługiwało grupie osób powiązanej ze sobą pochodzeniem od wspólnego przodka lub miejscem zamieszkania na określonym obszarze (plemię, ród, wieś).

W VI w n.e. plemiona słowiańskie wyszły z okresu wspólnoty rodowej i z biegiem czasu powstała dwojaka własność, tj. indywidualna obejmująca ziemię uprawną, zabudowania i stada zwierząt oraz wspólna obejmująca lasy, pastwiska i wody. Terytorium ziem polskich wyznaczały puszcze graniczne, a wewnątrz znaczne obszary zajmowały puszcze międzyplemienne. Warunki środowiska geograficznego były głównym czynnikiem wyznaczającym miejsca powstawania siedzib ludzkich. Na osady wybierano miejsca suche, ale położone w pobliżu wody. Zakładano je więc na terenach słabo zalesionych i bezleśnych, w dolinach, nad rzekami lub wodami stojącymi. Osadnictwo postępowało wzdłuż rzek, będących jedynymi dostępnymi szlakami komunikacyjnymi i punktami orientacyjnymi w przestrzeni. Wykształciły się wspólnoty terytorialne (opola), złożone z kilku lub kilkunastu osad i oddzielone od innych naturalnymi granicami w postaci lasów, rzek i wzgórz. Tworzony stopniowo krajobraz kulturowy składał się z grodów obronnych oraz z osiedli otwartych, złożonych z kilku lub kilkunastu gospodarstw albo pojedynczych siedzib. Zwarte osady występowały na obszarach starszego osadnictwa, gdzie było większe zaludnienie, a miejsce lokalizacji zapewniało wodę, żywność i obronę mieszkańców.

Miejsce ustroju niewolniczego na zachodzie Europy zajmował ustrój feudalny, który stworzył strukturę wzajemnych powiązań i uzależnień w formie piramidy, na szczycie której stał monarcha, a na dole niejednorodna wewnętrznie grupa chłopów wolnych lub pracujących na ziemi pana. Od zarania państwowości polskiej postępował wyraźny rozwój produkcji rolnej w wyniku przechodzenia do stałej uprawy za pomocą powszechnego w użyciu radła i stosowania systemu dwupolowego. Z użytkowaniem radła jest związany bezładny, blokowy układ małych pól, których wielkość i kształty były najrozmaitsze, często rozdzielone ugorami, kępami lasu i zaroślami. Wzrost zaludnienia, zmuszał bowiem do zwiększania powierzchni uprawnej i zagospodarowania terenów najbardziej przydatnych dla rolnictwa w wyniku nadal prowadzonej gospodarki żarowej. Powstawały polany śródleśne z nietrwałymi zazwyczaj ziemiankami, co tworzyło duże rozproszenie działek uprawnych wśród lasów. Pola uprawne były przemieszane z gruntami sąsiednich wsi.

Postępował stopniowo podział pracy i rozwój rzemiosł pracujących na potrzeby nielicznej grupy ludności nierolniczej oraz istniała wymiana produktów między osadami puszczy (miód, wosk, smoła, popiół, węgiel drzewny), a rolnymi. Procesy społeczno-gospodarcze kształtowały pierwotny charakter zajęć ludności, często wyznaczonych położeniem topograficznym. Ruch osadniczy i wyraźny postęp gospodarczy mają odbicie w nazwach wyrażających cechy miejscowości. Duże połacie pastwisk sprzyjały rejonizacji gospodarstw hodowlanych, o istnieniu których świadczą nazwy: Kobylniki, Świniary, Owczary, Skotniki, lub inne pokrewne. Większość z nich spotyka się w historycznej Małopolsce, a niewielka ich liczba świadczy o małym stosunkowo wykorzystaniu rolniczym obszaru obecnego województwa śląskiego. Tutaj powstawały osady służebne, których ludność zajmowała się innymi czynnościami (Bobrowniki, Cieśle, Łagiewniki, Psary, Sokolniki, Rudniki, Woźniki, Żerniki). Zakładanie osad służebnych zanika w okresie XII-XIII w., chociaż w dotychczasowych osadach wykonywane wcześniej zajęcia pozostają.

Pin It

O stronie

Serwis o przyrodzie województwa śląskiego opracowywany jest przez Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska we współpracy ze specjalistami z różnych dziedzin przyrodoznawstwa. Wszystkich zainteresowanych, zarówno amatorów, jak i profesjonalistów, zapraszamy do współredagowania oraz wzbogacania jego zawartości.

dr Jerzy B. Parusel

Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska jest jednostką organizacyjną Samorządu Województwa Śląskiego.

      logo CDPGS small logo slaskie kolorowe rgb

Newsletter

Informacje o bieżących wydarzeniach.

Zapisując się do newslettera zgadzasz się na postanowienia zawarte w naszej Polityce prywatności. Po zapisaniu prześlemy e-mail potwierdzający dopisanie do newslettera. Prosimy o potwierdzenie subskrypcji.

Zbiorcze RSS | Kalendarz RSS

© 2016 Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska |
Design by SD LTD / FreshSeo
sponsorzy