zaproponuj artykuł

Instytucje i organizacje

Geoportale

 
ORSIP - Geoportal Województwa Śląskiego
ORSIP - Moduł Przyroda
BioGeo Silesia
 
Geoportal RDOŚ Katowice
geoportal.gov.pl

Biblioteki cyfrowe

 
Kolekcja "Natura" ŚBC
 

Infografiki

Infografika Kleszcze
Kleszcze

Intensyfikacja rolnictwa - uprawa ciągła

Do znacznego postępu w rolnictwie przyczynił się rozwój nauk przyrodniczych w okresie Oświecenia. Wśród ziemiaństwa zaczęto szerzyć oświatę rolniczą, pojawiły się fachowe czasopisma oraz zakładano szkoły wyższe. Rozwój wiedzy oraz rosnące potrzeby konsumpcyjne spowodowały przechodzenie do uprawy ziemi bez niezbędnego odpoczynku gleby. W Prusach, wchodzących na drogę światłego absolutyzmu, nastąpiła intensyfikacja rolnictwa już w końcu XVIII wieku, zwłaszcza na Dolnym Śląsku. Prowadzono prace melioracyjne, zmniejszał się udział nieużytków, a produkcja rolna stawała się bardziej zróżnicowana i dostosowana do potrzeb rynku, np. rozwój warzywnictwa w strefach podmiejskich lub uprawa roślin farbiarskich dla przemysłu włókienniczego. Rozwijający się na Górnym Śląsku przemysł stanowił coraz chłonniejszy rynek zbytu dla produktów rolnych oraz umożliwiał odpływ ze wsi nadmiaru siły roboczej. Prowadzona w folwarkach na szeroką skalę hodowla owiec i bydła dostarczała nawozu oraz przyczyniła się do podniesienia poziomu kultury rolnej. Największy postęp we wprowadzaniu zmian oraz intensyfikacji rolnictwa odnotowano na pruskim Śląsku, w rejonie Gliwic, Raciborza i Pszczyny oraz na Śląsku Cieszyńskim. Z upływem czasu majątki folwarczne i duże gospodarstwa chłopskie stopniowo przekształciły się w przedsiębiorstwa kapitalistyczne, produkujące głównie na potrzeby rozwiniętego rynku miejskiego. Wysoki poziom rolnictwa na Śląsku był często wzorem do naśladowania dla innych ziem polskich.

Rozbiory Polski, zamęt spowodowany wojnami, niewielki wzrost wewnętrznego popytu i niski poziom kultury rolnej, a także utrata rynków zbytu oraz wzrost konkurencji międzynarodowej utrwalały niekorzystną sytuację w rolnictwie w pozostałej części obecnego województwa śląskiego. W byłym zaborze rosyjskim i austriackim przy znacznym przeludnieniu, średnie i małe gospodarstwa rodzinne produkowały głównie dla siebie, zbywając jedynie niewielkie nadwyżki. W gospodarstwach chłopskich istniał niedobór pasz, co przyczyniało się do nadmiernej eksploatacji lichych, niekiedy wspólnie eksploatowanych pastwisk oraz terenów leśnych. Postępowało rozdrobnienie gruntów i wzrost liczby gospodarstw karłowatych oraz ludności bezrolnej na skutek nadmiernego przyrost naturalnego i braku możliwości odpływu do miast. Przeludnienie agrarne spowodowało zachwianie proporcji w wykorzystaniu ziemi i nadmiernym udziale, niekiedy ponad 80%, gruntów ornych w strukturze użytków rolnych. Było to przejawem nieracjonalności ze względu na uruchomienie poprzez orkę procesów erozyjnych na terenach falistych i górskich. Zadłużenie gospodarstw folwarcznych prowadziło do wyrębu lasów, co było najprostszym sposobem zdobycia gotówki przez gospodarstwa folwarczne. Pomimo niewielkich zmian istniało zacofanie, pogłębione dłużej utrzymującymi się obciążeniami feudalnymi chłopów.

Zasadniczą rewolucję w rolnictwie spowodowało upowszechnienie się w II połowie XIX w. uprawy ziemniaka, chociaż gospodarstwa folwarczne wykorzystywały go do produkcji krochmalu, spirytusu i jako karmę dla zwierząt już XVIII wieku. Ziemniak stał się podstawą wyżywienia ubogiej ludności, zwłaszcza robotników w miastach, ze względu na niższą od zboża i mąki cenę. Istotną zmianą w tradycyjnej kulturze rolnej było wprowadzenie uprawy koniczyny, która poprawia strukturę i zaopatrzenie gleby w azot, dzięki jego asymilacji przez bakterie korzeniowe. Jako wartościowa roślina paszowa umożliwiła zwiększenie chowu zwierząt. Ziemniak i koniczyna umożliwiły przejście do bardziej intensywnych systemów rolnictwa, podobnie jak i rozpowszechnienie upraw przemysłowych (burak cukrowy, tytoń, oleiste) oraz motylkowych na paszę. Trójpolówkę z ugorem zastąpił nowy sposób zmianowania roślin, tzw. czteropolówka norfolska, zastosowana w II połowie XVIII w. we wschodniej Anglii. System ten w XIX w. upowszechnił się w Europie, tworząc warunki do ciągłej uprawy ziemi, bez stosowanego do odpoczynku gleby ugoru. Na danym polu w pierwszym roku uprawiano rośliny okopowe (ziemniak), w drugim zboża jare (jęczmień lub owies z wsiewką koniczyny), w trzecim motylkowe (koniczyna) i w czwartym zboża ozime (żyto, pszenica). Uprawa ziemniaków i roślin motylkowych poprawiały warunki glebowe, gdyż wymagały starannej uprawy oraz podnosiły poziom techniki uprawy ziemi. Dostarczały również więcej paszy, co przyczyniło się do wzrostu liczby hodowanych zwierząt i lepszego nawożenia obornikiem, a w końcu zwiększenia urodzajności ziemi. Ograniczyło to wykorzystanie nadmiernie eksploatowanych pastwisk oraz lasów. Nowy system rolnictwa, na skutek likwidacji ugoru, pozwolił zwiększyć o około 33% areał upraw i tym samym wielkość produkcji rolnej. Jego rozpowszechnienie w II połowie XIX w. pozwoliło skutecznie wypierać z uprawy bardziej wyjaławiające glebę zboża. Z pewnym opóźnieniem został wprowadzony w małych gospodarstwach rolnych; najpóźniej w byłym zaborze rosyjskim.

W procesie intensyfikacji rolnictwa w II połowie XIX w. istotną rolę odegrało wyposażenie techniczne rolnictwa, które zmieniło społeczne warunki gospodarowania i zakres oddziaływania na środowisko. Oprócz powszechniejszego wykorzystania coraz tańszych narzędzi (motyki, widły, kosy do traw a potem sprzętu zbóż, pługi, brony sprężynowe, kultywatory, obsypniki itp.), zaczęto stosować coraz bardziej wyspecjalizowane maszyny. Były to początkowo maszyny konne (kieraty, sieczkarnie, grabie, kosiarki, młocarnie, żniwiarki), a potem do ich napędu wykorzystano silniki parowe oraz stopniowo w XX w. silniki spalinowe i elektryczne. Zmiana siły pociągowej spowodowała zaniechanie wykorzystania najpierw wołów, a potem stopniowo koni, co zwiększyło wykorzystanie powierzchni uprawnej do wyżywienia ludności. Od połowy XIX w. następował rozwój chemii rolnej, która zwracała uwagę na problem zasad prawidłowego przechowywania i wykorzystania nawozów zwierzęcych oraz kompostu, torfu, szlamów, wapna czy nawozów zielonych. Znaczący przewrót w rolnictwie spowodowało rozpoczęcie w połowie XIX w. produkcji oraz wykorzystania na większą skalę w I połowie XX w. nawozów sztucznych. Problem istniejącego nadmiernego uwilgocenia gleb rozwiązywano poprzez zabiegi melioracyjne polegające na kopaniu rowów odwadniających. Przystąpiono do regulacji rzek, budowy kanałów, a od połowy XIX w. na większą skalę wykorzystywano sączki drenarskie do osuszania terenów podmokłych i nieużytków.

Na pruskim Śląsku w XIX w. przeprowadzono w szerokim zakresie działania związane ze zmianą układów przestrzennych gruntów poprzez ich scalanie i likwidację szachownicy pól. W mniejszym zakresie prace takie prowadzono również w Królestwie Polskim, chociaż efekty zostały zniweczone w wyniku postępujących podziałów rodzinnych. Zabiegów takich, poza sporadyczną wymianą gruntów, nie przeprowadzono na obszarze dawnej Galicji. Na obszarze obecnego województwa śląskiego ukształtował się wówczas krajobraz rolniczy z widocznym dużym rozdrobnieniem w postaci małych parcel w południowej i nieco większych w północnej oraz dużymi areałami użytków rolnych w zachodniej części regionu.

W byłym zaborze rosyjskim i austriackim powiększał się areał użytków rolnych w wyniku trzebieży lasów oraz zajmowania mało przydatnych terenów pod pastwiska. Powodowało to znaczną degradację siedlisk, czego przykładem jest powstanie Pustyni Błędowskiej. Prowadzone karczunki oraz zabiegi melioracyjne przyczyniły się do wzrostu powierzchni użytków rolnych, których areał zwiększył się z około 40% na początku XVIII w. do ponad 50% w końcu XIX w. oraz osiągnął najwyższy poziom, około 55% obszaru obecnego województwa śląskiego w połowie XX wieku.

Zróżnicowanie poziomu rolnictwa w poszczególnych częściach województwa śląskiego zostało utrwalone w XX w. i obecnie rolnictwo stanowi najbardziej niedorozwinięty i zróżnicowany przestrzennie podsystem gospodarki narodowej w województwie. Oprócz dużej zmienności warunków przyrodniczych, przyczyną są uwarunkowania historyczne i związane z tym odmienne tradycje przebiegu przemian społecznych i gospodarczych. Jest to jedyne w Polsce województwo, gdzie łączą się granice trzech państw zaborczych, które prowadziły odmienną politykę gospodarczą, co przy zróżnicowanym poziomie rozwoju oraz sytuacji demograficznej na wsi, stworzyło odmienne wzorce kulturowe i sposoby gospodarowania w rolnictwie. Do dzisiaj przetrwały ukształtowane w okresie zaborów główne cechy układu przestrzennego rolnictwa. Sytuacji nie zmieniła prowadzona po II wojnie światowej jednolita polityka rolna, która z jednej strony za wszelka cenę sprzyjała wzrostowi produkcji rolnej, a z drugiej nie przywiązywała większej wagi do zmian cech struktury rolnictwa. Większość drobnych rolników, w warunkach preferowanej industrializacji socjalistycznej, była nastawiona na przetrwanie i nie powiększała swojego areału oraz nie unowocześniała sposobów gospodarowania. Na tle Polski, najbardziej znamienną cechą rolnictwa województwa śląskiego jest rozdrobnienie gospodarstw i gruntów, co na przeważającym obszarze tworzy anachroniczny układ, który jest niesprawny i trudny do dalszego funkcjonowania w gospodarce rynkowej. Z ogólnej liczby 252,9 tys. gospodarstw rolnych w województwie śląskim 56,2% to działki rolne poniżej 1 ha, 35,8% posiada 1-5 ha, 14,0% 5-10 ha, a tylko 2,5% stanowią gospodarstwa powyżej 10 ha użytków rolnych. W okresie przemian ustrojowych rolnictwo zostało bardzo osłabione i słabo przygotowane do działania w warunkach konkurencji rynkowej w gospodarce. Na skutek niskiej efektywności ekonomicznej nastąpiło wyraźne ograniczenie, a niekiedy całkowite wyłączenie znacznych terenów z produkcji rolnej. Całkowicie zaniechało działalność rolniczą 47,2% gospodarstw, w tym najwięcej na obszarach najbardziej zurbanizowanych oraz w górach.

Na bazie istniejących przed II wojną światową dużych gospodarstw prywatnych, w warunkach presji administracyjnej, tworzono gospodarstwa państwowe i spółdzielcze, które otrzymywały znaczne, w dużej części bezzwrotne, kredyty na budownictwo inwentarskie i inne inwestycje. W oparciu o importowane pasze rozwijano przemysłowe metody chowu zwierząt, głównie trzody chlewnej i drobiu. Budowane na wyrost duże i drogie w utrzymaniu obiekty inwentarskie, w czasie kryzysu gospodarczego nie były wykorzystywane i ulegały powolnemu niszczeniu. Kosztowna i nieracjonalna gospodarka środkami technicznymi (rozdzielnictwo środków chemicznych) i gruntami powodowały niekorzystne zmiany przyrodnicze. Średnio na 1 ha użytków rolnych wysiewano około 200 kg, natomiast w okresie kryzysu w połowie lat 90. około 50-70 kg, a obecnie nieco ponad 100 kg czystego składnika NPK. Następowała degradacja gruntów ornych i użytków zielonych oraz rzek w strefach oddziaływania dużych ferm hodowlanych. W okresie przemian rynkowych nastąpiła restrukturyzacja sektora państwowego w rolnictwie, głównie w oparciu o dzierżawy gruntów. Razem z uruchomionym procesem koncentracji ziemi w gospodarstwach indywidualnych spowodowało to powstanie około 500 gospodarstw typu farmerskiego o powierzchni ponad 50 ha użytków rolnych, które przeważają w zachodniej części województwa śląskiego.

Z ogólnej liczby tylko 26,9 tys. (10,6%) gospodarstw rolnych w województwie śląskim prowadzi działalność rolniczą głównie z przeznaczeniem na sprzedaż. Są to bardziej wyspecjalizowane gospodarstwa, wśród których tylko pewna część prowadzi produkcję w dużej skali. Najwięcej z nich specjalizuje się w uprawie zbóż (2800), warzyw (150) i rzepaku (190) oraz w chowie drobiu (200) i trzody chlewnej (180). Tworzą one wyraźniejsze skupienia w rejonie Gliwic i Raciborza oraz w mniejszym zakresie w okolicy Pszczyny. Na pozostałym obszarze funkcjonują w otoczeniu bardziej tradycyjnego rolnictwa chłopskiego. We współczesnym rolnictwie pojawia się problem pogodzenia wymogów przyrodniczych i ekonomicznych produkcji rolnej. Przykładowo miedza z przyrodniczego punktu widzenia zabezpiecza glebę przed erozją, a dodatkowo jest siedliskiem roślin i zwierząt dziko żyjących, przez co zwiększa wewnętrzną stabilność i zdrowotność ekosystemów. Natomiast pod względem ekonomicznym zajmuje powierzchnię o określonym potencjale produkcyjnym, jest miejscem występowania chwastów i szkodników oraz zmniejsza plony w jej sąsiedztwie. Jest też przeszkodą w stosowaniu nowoczesnych maszyn, gdyż zmniejsza ich wydajność oraz zwiększa czas i koszty wynikające z potrzeby manewrowania i nawrotów maszyn.

Od połowy XX w. udział użytków rolnych w powierzchni województwa zmniejszył się do 53% na początku lat 70. Według Powszechnego Spisu Rolnego z 2002 roku prawie 19% obszaru województwa śląskiego (około 230 tys. ha użytków rolnych) jest wyłączone z produkcji rolnej na skutek słabych gleb i postępującej ich degradacji oraz niskiej opłacalności produkcji. W grupie tej ponad 10% (około 130 tys. ha) gruntów należących do gospodarstw rolnych nie jest uprawiana, a dalsze 8% (około 100 tys. ha) wyłączono z produkcji rolnej już znacznie wcześniej. Dawne pola uprawne stanowią rozległe powierzchnie ugorów i odłogów, które najczęściej ulegają samoistnemu zarastaniu lub rzadziej planowemu zalesieniu. Faktyczna powierzchnia wykorzystywanych użytków rolnych wynosi 424 tys. ha, co stanowi zaledwie 34,4% obszaru województwa śląskiego.

Pin It

O stronie

Serwis o przyrodzie województwa śląskiego opracowywany jest przez Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska we współpracy ze specjalistami z różnych dziedzin przyrodoznawstwa. Wszystkich zainteresowanych, zarówno amatorów, jak i profesjonalistów, zapraszamy do współredagowania oraz wzbogacania jego zawartości.

dr Jerzy B. Parusel

Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska jest jednostką organizacyjną Samorządu Województwa Śląskiego.

      logo CDPGS small logo slaskie kolorowe rgb

Newsletter

Informacje o bieżących wydarzeniach.

Zapisując się do newslettera zgadzasz się na postanowienia zawarte w naszej Polityce prywatności. Po zapisaniu prześlemy e-mail potwierdzający dopisanie do newslettera. Prosimy o potwierdzenie subskrypcji.

Zbiorcze RSS | Kalendarz RSS

© 2016 Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska |
Design by SD LTD / FreshSeo
sponsorzy