Skały Grzybowe na Równem fot. Z. Wieland

Wychodnie skał w korycie Białej Wisełki fot. Z. Wieland

Pomnikami przyrody, według ustawy o ochronie przyrody, są "pojedyncze twory przyrody żywej i nieożywionej lub ich skupienia o szczególnej wartości naukowej, kulturowej, historycznej lub krajobrazowej oraz odznaczające się indywidualnymi cechami, wyróżniającymi je wśród innych tworów". Ustawa określa, jakie twory w szczególności należy poddać ochronie - "okazałych rozmiarów drzewa, krzewy gatunków rodzimych oraz obcych, źródła, wodospady, wywierzyska, skałki, jary, głazy narzutowe, jaskinie".

Wśród pomników przyrody nieożywionej w województwie śląskim (według stanu z 6 luty 2012 r.) najliczniej reprezentowane są głazy narzutowe - 25 obiekty, jaskinie - 17, skałki - 15. Ponadto ochroną objęte zostały: wodospad, 7 źródeł lub zespołów źródeł i odkrywka geologiczna.

Pomnikowe głazy narzutowe występują najliczniej na obrzeżach obszarów niżowych - na pograniczu Niziny Śląskiej i wyżyn: Śląskiej i Woźnicko-Wieluńskiej oraz w Kotlinie Oświęcimskiej. Tam gwałtownie malała siła transportująca lądolodu i głazy spoczęły wśród osadów lodowca. Największą wartość poznawczą mają głazy znajdujące się w miejscu, w którym pozostawił je topniejący lądolód. Takim obiektem jest Głaz Oskara Michalika, potężny granitognejs o obwodzie 760 cm w części nadziemnej. Największym głazem pomnikowym w województwie jest granit umieszczony na Placu Wolności w Raciborzu. Ma 1 070 cm obwodu, pochodzi ze żwirowni w Raciborzu Studziennej.

Ochroną pomnikową objęte są najcenniejsze jaskinie fliszowe w Beskidach. Są to przeważnie formy powstałe w rezultacie powierzchniowych ruchów mas skalnych, rozwinięte na szczelinie lub systemie szczelin. Dziesięć z nich znajduje się we wschodniej części Parku Krajobrazowego Beskidu Śląskiego. Utworzyły się w piaskowcach warstw godulskich. Najdłuższe korytarze (ok. 900 m) ma jaskinia w Trzech Kopcach. Jaskinię Lodową charakteryzuje wyjątkowo zimny mikroklimat, sprzyjający długiemu utrzymywaniu się nacieków lodowych. Jaskinia Chłodna znajduje się na terenie rezerwatu Kuźnie. Dwie jaskinie - pomniki przyrody we wschodniej części Żywieckiego Parku Krajobrazowego rozwinęły się w piaskowcach gruboławicowych warstw magurskich. Większa z nich - jaskinia w Sopotni, zwana też Wickową, ma korytarz o długości ponad 100 m. W Beskidzie Małym na uwagę zasługuje Jaskinia Komonieckiego. Jest to jaskinia warstwowa pochodzenia erozyjno-wietrzeniowego, największa tego typu w Beskidach. Powstała w piaskowcach warstw istebniańskich.

Pomnikowe ostańce skalne grupują się w Beskidach i na Wyżynie Częstochowskiej. W rejonie Wisły chronione są wychodnie piaskowców istebniańskich w formie ambon przyszczytowych, grzybów lub grzęd. Jedną z nich jest okazała skała Na Kobylej, od strony północnej kończąca się 14-metrową ścianą. Szczególnie cennym obiektem jest Malinowska Skała, ambona wierzchowinowa zbudowana ze zlepieńców, które stanowią wzorcowe (stratotypowe) odsłonięcie warstw godulskich górnych. Bardzo malowniczy jest ostaniec piaskowcowo-zlepieńcowych ławic warstw istebniańskich dolnych, znany jako Baszta Skalna lub skałka Na Zakocierzy w Beskidzie Małym. Na Wyżynie Częstochowskiej grupy ostańców wapieni górnojurajskich o zróżnicowanych formach są chronione w okolicy Smolenia i Złożeńca (poz. 27-30 w tabeli).

Wodospad na potoku Sopotnia Wielka jest największym tego rodzaju obiektem w Beskidach. Woda spływa po powierzchni warstwy piaskowca magurskiego, zapadającej pod kątem ok. 40°. Próg ma długość ok. 15 m, a jego wysokość dochodzi do 10-12 m. U jego podnóża, wiry spadającej wody wyżłobiły kocioł eworsyjny o głębokości do 5 m. Ochronie podlega też odcinek koryta (o długości 40 metrów) poniżej wodospadu. Stanowi głęboko wcięty w podłoże skalne jar, powstały podczas cofania się progu wodospadu wskutek erozji.

Wywierzysko w Strzemieszycach to obfity wypływ wód z triasowych skał węglanowych. Ochronie podlega cały obszar źródliskowy. Jest jedynym z kilku w województwie pomników przyrody nieożywionej, powołanych przez władze gminne.

Wodospad w Sopotni Wielkiej fot. J. B. Parusel

Dorkowa Skała fot. Z. Wieland

Głaz narzutowy w Czyżowicach fot. R. Bula

Odkrywka geologiczna w Grodźcu odsłania żyłę skał magmowych (cieszynitów), przecinającą dolnokredowe skały fliszowe płaszczowiny cieszyńskiej oraz strefę skał przeobrażonych pod wpływem wysokiej temperatury, jaką miała magma wciskająca się w skały osadowe. Obecnie tego rodzaju obiekt byłby wzięty pod ochronę jako stanowisko dokumentacyjne.

Pomniki przyrody nieożywionej w województwie śląskim

Wykaz pomników przyrody nieożywionej w województwie śląskim*

Ze strony można pobrać poniższe artykuły:

Jureczka J. 1995, Wysypiska śmieci czy pomniki przyrody? ( PDF (524 KB)), Przyroda Górnego Śląska nr 2, str. 3,

Labus K., M. 2000, Głazy narzutowe na Górnym Śląsku ( PDF (203 KB)), Przyroda Górnego Śląska nr 19, str. 4,

Ochojski A. 2000, Rybnickie głazy narzutowe - pomniki przyrody nieożywionej ( PDF (512 KB)), Przyroda Górnego Śląska nr 21, str. 12-13,

Mysłajek R. W. 2001, Jaskinia w Trzech Kopcach w Beskidzie Śląskim - zdewastowany pomnik przyrody ( PDF (213 KB)), Przyroda Górnego Śląska nr 26, str. 4.

Do przeglądania i drukowania dokumentów w formacie PDF można użyć m.in. dostępnego bezpłatnie programu Adobe Acrobat Reader.

Materiał strony opracowano 15 sierpnia 2004 roku. Autor opracowania: Z. Wieland. Ostatnia aktualizacja: 24.04.2012 r.