zaproponuj artykuł

Instytucje i organizacje

Geoportale

 
ORSIP - Geoportal Województwa Śląskiego
ORSIP - Moduł Przyroda
BioGeo Silesia
 
Geoportal RDOŚ Katowice
geoportal.gov.pl

Biblioteki cyfrowe

 
Kolekcja "Natura" ŚBC
 

Infografiki

Infografika Kleszcze
Kleszcze

Wody powierzchniowe płynące

Wody powierzchniowe województwa śląskiego są istotnie zróżnicowane, co ma swoje uzasadnienie przede wszystkim w równoleżnikowej zmienności warunków topograficznych. Zmieniają się one od gór na południu, przez pas kotlin i wyżyn, aż po miejscami występujące obniżenia typowe dla nizin na północy i zachodzie tej jednostki administracyjnej. Ubóstwo zasobów wód powierzchniowych ma przyczynę także w warunkach naturalnych typowych dla strefy wododziałowej między dorzeczem Wisły i Odry oraz Wagu. Na terenie województwa jako strefy wododziałowej znajdują się źródła Wisły. W całości można je uznawać za obszar źródłowy wielu cieków zasilających Wisłę (np. Białej, Soły, Pszczynki, Przemszy, Pilicy) oraz Odrę (np. Olzy, Rudy, Kłodnicy, Małej Panwi, Liswarty, Warty).

Na terenie województwa śląskiego można wydzielić trzy strefy charakteryzujące się odmiennym stopniem gęstości sieci rzecznej. Jest to przede wszystkim konsekwencją różnic w budowie geologicznej oraz rzeźbie terenu, a pośrednio także zależne jest od warunków klimatycznych. Wymienione komponenty środowiska przyrodniczego decydują bowiem o występowaniu źródeł, które dają początek potokom, strumieniom oraz rzekom. Dlatego też największa gęstość sieci rzecznej występuje w beskidzkiej, południowej części województwa, gdzie bardzo licznie występują niewielkie źródła zwietrzelinowe charakteryzujące się dużymi wahaniami wydajności z okresowym zanikiem wypływu. Zazwyczaj ich wydajności oscylują w granicach 0,1-0,5 l/s, a tylko wyjątkowo spotyka się źródła, z których w ciągu jednej sekundy wypływa nawet kilka litrów wody. Są to najczęściej źródła stokowe i zboczowe. Środkowa część województwa odznacza się mniejszą gęstością naturalnej sieci rzecznej. Natomiast ze względu na znaczne przekształcenia rzeźby terenu jakie zaistniały na tym obszarze, źródła występują głównie przy wschodnich i zachodnich granicach województwa. Dominują tu źródła podzboczowe, zboczowe i korytowe, przy czym ich wydajności są większe niż w Beskidach i wynoszą od 1 do 10 l/s, a niekiedy nawet kilkadziesiąt l/s. Najmniejsza gęstość sieci rzecznej charakterystyczna jest dla terenów północnej części województwa śląskiego obejmującej Wyżynę Krakowsko-Częstochowską. Ma to przede wszystkim związek z zaleganiem w podłożu łatwo przepuszczalnych, spękanych skał węglanowych podlegających krasowieniu. Dlatego też właśnie z tych powodów źródła (wywierzyska) występują przeważnie w dolinach rzecznych rozcinających wodonośne skały węglanowe. Ich wydajność jest bardzo zróżnicowana – zasadniczo od 1 l/s do nawet 100 l/s.

W województwie śląskim znajdują się źródła największej z polskich rzek – Wisły. Powstaje ona z połączenia Białej Wisełki i Czarnej Wisełki, które wypływają na stokach Baraniej Góry w Beskidzie Śląskim. W miejscu ich połączenia utworzono zaporowy zbiornik Wisła Czarne, dlatego też Wisła faktycznie bierze swój początek dopiero od miejsca wypłynięcia z zbiornika. Za potok źródłowy uznaje się Czarną Wisełkę, gdyż jest dłuższa i odznacza się nieco większymi przepływami. Długość Wisły na terenie województwa śląskiego jest stosunkowo krótka i wynosi nieco ponad 102 km. Na odcinku pomiędzy zbiornikiem Wisła Czarne a Zbiornikiem Goczałkowickim, do jej najważniejszych lewostronnych dopływów poczynając od południa zalicza się beskidzkie potoki: Kopydło, Dziechcinka, Jawornik, Poniwiec oraz Bładnica i Knajka. Natomiast z prawej strony na wspomnianym odcinku do Wisły uchodzą następujące większe dopływy: Malinka, Gościejów, Dobka, Jaszowiec oraz Brennica. Zaś bezpośrednio do Zbiornika Goczałkowickiego z prawej strony dopływa Bajerka. Wymienione cieki uchodzące do Wisły charakteryzują się niewielkimi długościami maksymalnie wynoszącymi jedynie kilka kilometrów. Nieco dłuższe są tylko Bładnica, Knajka oraz Brennica, osiągające kilkanaście km długości. Poniżej Zbiornika Goczałkowickiego do Wisły uchodzą znacznie dłuższe rzeki. Główne lewostronne dopływy to: Pszczynka wraz z Dokawą i Korzenicą, Gostynka z Mleczną oraz największa z nich – Przemsza, która powstaje z połączenia Białej Przemszy i Czarnej Przemszy. Pierwsza z nich w granicach województwa śląskiego zasilana jest przez: Centurię, Strumień Błędowski, Bobrek oraz Kozi Bród. Zaś Czarna Przemsza przejmuje wody Brynicy z Rawą oraz Mitręgi, Trzebyczki i Pogorii. Natomiast większe dopływy uchodzące do Wisły z prawej strony poniżej Zbiornika Goczałkowickiego to: Iłownica wraz z Jasienicą i Wapienicą, rzeka Biała, jak również Soła z największymi swoimi dopływami Koszarawą i Żylicą. Rzeka Soła uchodzi do Wisły jednak już poza granicami województwa śląskiego w okolicy Oświęcimia. Podobna sytuacja występuje w przypadku Pilicy płynącej w północno-wschodniej części województwa. Jest ona najdłuższym w całej Polsce lewostronnym dopływem Wisły i uchodzi do niej na terenie Niziny Mazowieckiej, w okolicy wsi Mniszew. Całkowita długość tej rzeki wynosi około 342 km, natomiast na terenie województwa śląskiego znajduje się tylko źródłowy odcinek Pilicy o długości nieco ponad 47 km. Na terenie tym z prawej strony do Pilicy dopływa Krztynia wraz z Żebrówką, a każda z nich ma podobną długość, która wynosi około 22 km. Natomiast nieco dalej na północy do Pilicy uchodzi krótszy potok Białka o długości 18 km. Dorzecze Wisły na obszarze województwa śląskiego zajmuje powierzchnię około 5000 km2. Największy udział przypada na zlewnie Przemszy, Soły oraz Pilicy.

Przez województwo śląskie przepływa także druga co do wielkości rzeka w Polsce – Odra. Źródła Odry znajdują się na terytorium Republiki Czeskiej, na zboczu góry Fidluv (Fidlův kopec) wchodzącej w skład masywu Gór Oderskich. Na terytorium Polski, a zarazem obszar województwa śląskiego, Odra wpływa w okolicy miejscowości Chałupki. Następnie płynie w kierunku północnym na długości około 50 km, gdzie na zachód od miejscowości Kuźnia Raciborska wypływa poza granice województwa śląskiego. Na tym krótkim odcinku do Odry dopływa tylko jeden większy lewostronny dopływ – rzeka Psina o długości nieco ponad 20 km. Pozostałe lewostronne dopływy Odry na obszarze województwa śląskiego mają niewielkie rozmiary i nie odgrywają większej roli w zasilaniu. Zdecydowanie większe rozmiary osiągają prawostronne dopływy Odry. Na terenie województwa śląskiego uchodzą do niej jedynie dwie większe rzeki. Poczynając od południa jest to Olza wraz z większymi dopływami: Piotrówką, Szotkówką i Lesznicą. Jest ona na wielu odcinkach swego biegu także rzeką graniczną. Kolejna większa rzeka dopływająca z prawej strony do Odry to Ruda o długości nieco ponad 50 km, do której wpadają Nacyna i Sumina. Poza tymi rzekami, pozostałe większe prawostronne dopływy Odry płynące na terenie województwa śląskiego uchodzą do niej już poza jego granicami. Jest to Bierawka o całkowitej długości około 55 km ze źródłami w okolicach Orzesza i Kłodnica, która odwadnia najbardziej przekształconą przez człowieka środkowo-zachodnią część województwa śląskiego. Do Kłodnicy uchodzi szereg mniejszych rzek takich, jak: Kochłówka, Bytomka, Drama oraz Potok Toszecki. Wody tych cieków są wykorzystywane do zasilania Kanału Gliwickiego, który łączy Odrę z portem śródlądowym w Gliwicach. Jego przebieg nawiązuje do osi doliny Kłodnicy oraz wybudowanego w latach 1792-1822 Kanału Kłodnickiego o długości 40 km i różnicy poziomów 48,8 m. W 1938 roku Kanał Gliwicki przejął funkcje Kanału Kłodnickiego posiadając zdecydowanie korzystniejsze parametry techniczne, (głębokość – 3,5 metra, szerokość – 37 metrów, powierzchnia przekroju – 91 m2) i pokonując różnicę poziomów wynoszącą 43,6 m za pomocą podwójnych śluz komorowych wybudowanych w: Kłodnicy, Nowej Wsi, Sławięcicach, Łanach, Dzierżnie i Łabędach. Prawostronnym dopływem Odry jest także Mała Panew, która wypływa ze źródeł znajdujących się w Cynkowie niedaleko Woźnik. Na terenie województwa śląskiego z lewej strony do Małej Panwi uchodzi Stoła przepływająca przez Tarnowskie Góry, a jej większe prawe dopływy to Leśnica oraz Lublinianka. Poza wymienionymi ciekami Małą Panew zasila szereg mniejszych potoków i strumieni.

Całą północną część województwa śląskiego odwadnia rzeka Warta, zarazem największy w Polsce prawostronny dopływ Odry. Źródła Warty zlokalizowane są we wschodniej części Zawiercia o nazwie Kromołów. Z całkowitej długości rzeki, która wynosi nieco ponad 800 km, na terenie województwa śląskiego znajduje się jedynie odcinek źródłowy o długości około 133 km. Na obszarze województwa śląskiego do Warty wpływa kilka większych dopływów. Największym z nich jest płynąca w północno-zachodniej części województwa Liswarta o długości 93 km. Rzeka ta z lewej strony zasilana jest m.in. przez: Młynówkę, Łomnicą z Prądem oraz potok Piskara. Natomiast z ważniejszych prawostronnych dopływów Liswarty wymienić należy: Pankówkę, Piszczkę, Rębielankę oraz rzeki Biała Oksza i Kocinka. Tylko ostatni z wymienionych dopływów osiąga długość zbliżoną do 40 km. Pozostałe dopływy Warty na terenie województwa śląskiego są znacznie krótsze od wspomnianej Liswarty, przy czym zauważalna jest wyraźna przewaga dopływów lewostronnych nad tymi uchodzącymi z prawej strony. Dlatego też jedynie poza krótkimi ciekami, większym prawostronnym dopływem jest rzeka Wiercica. Natomiast pierwszym większym lewym dopływem jest potok Boży Stok. Następnie poniżej Zbiornika Poraj do Warty uchodzi Kamieniczka, a w okolicach Częstochowy dopływa do niej Stradomka z Konopką i Gorzelanką. Ostatnim z nieco większych dopływów przed ujściem Liswarty jest płynąca na północ od Częstochowy rzeka o nazwie Struga.

Jak wynika z przeprowadzonej charakterystyki, zarówno Wisła, jak i Odra oraz ich dopływy w granicach województwa śląskiego, są stosunkowo krótkie. Spadki tych rzek są bardzo zróżnicowane – największe występują w górskiej części województwa, nieco mniejsze w obszarach wyżynnych na północy i w partiach centralnych. Natomiast najmniejsze spadki są charakterystyczne dla rzek w obszarach nizinnych zwłaszcza na zachodnich obrzeżach województwa. Różne ilości opadów atmosferycznych, różnice w ukształtowaniu terenu, odmienne możliwości retencji (magazynowania) wód na terenie zlewni oraz tzw. przerzuty wody z Wisły, Soły i Skawy do Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego, a także zrzut ścieków i wód pochodzących z odwodnienia złóż eksploatowanych surowców mineralnych, powodują duże zróżnicowanie przepływów rzek. Średnio wynoszą one od kilku dziesiątych m3/s w przypadku niewielkich cieków do kilku m3/s (np. Olza, Ruda, Bierawka, Kłodnica, Mała Panew, Wisła powyżej zbiornika Goczałkowice, Biała, Gostynia, Warta), a sporadycznie do kilkunastu m3/s (Soła, okresowo Przemsza) i kilkudziesięciu m3/s (Odra, okresowo Przemsza, Wisła na wschodniej granicy województwa). Maksymalne ilości prowadzonych wód w okresach wezbrań opadowych lub roztopowych osiągają wielokrotnie wyższe wartości i często są utożsamiane z występowaniem powodzi (np. w sierpniu 1985 r., lutym 1987 r., maju i wrześniu 1996 r., lipcu 1997 r.). Znajdujące się na terenie województwa śląskiego rzeki odznaczają się złożonym typem zasilania, wśród których wyróżnia się zasilanie gruntowe, desz¬czowe oraz śnieżne. Natomiast z uwagi na charakter przepływów i wezbrań obszar województwa śląskiego można podzielić na trzy części. Na Wyżynie Śląskiej oraz Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej występują rzeki charakteryzujące się stosunkowo niewielkimi amplitudami przepływów, przy czym wezbrania występują na wiosnę oraz w lecie. Te ostatnie wywołane są przez opady i mają mniejsze znaczenie od wezbrań wiosennych związanych z topnieniem pokrywy śnieżnej. Odrębny obszar stanowi Nizina Śląska, gdzie amplitudy przepływów w rzekach są większe, przy czym wezbrania podobnie występują w okresie wiosny i lata. Dodatkowo na rzekach z tego obszaru obserwuje się bardzo głębokie niżówki w lecie oraz jesienią. Natomiast na południu województwa, w Beskidach oraz Pogórzu, rzeki odznaczają się bardzo niewyrównanymi codziennymi przepływami. Tak znaczne różnice wynikają przede wszystkim z szybko odbywającego się spływu powierzchniowego. Intensywne opady letnie, jak również wiosenne topnienie grubej pokrywy śnieżnej dostarczają do rzek duże ilości wody, co przekłada się na dość regularne wezbrania w tych porach roku. W wyniku wielowiekowej działalności człowieka w centralnej części województwa śląskiego doszło do bardzo dużych przekształceń środowiska przyrodniczego. Tereny te odznaczają się wysokim stopniem uprzemysłowienia i urbanizacji. Zaistniałe zmiany mają bardzo duży wpływ na sieć rzeczną. Obecnie na terenach tych wyróżnia się reżim wybitnie wyrównany z zasilaniem antropogeniczno-deszczowo-śnieżnym. Płynące na tych terenach rzeki charakteryzują się wysokimi i wyrównanymi przepływami niskimi i średnimi, a w zasilaniu dominujący udział odgrywają wody pochodzenia antropogenicznego.

Wpływ człowieka na powierzchniowe wody płynące przejawia się w zaburzeniach naturalnego reżimu wahań stanów wody i przepływów, a także w technicznych zabiegach polegających na regulacji i zmianach układu sieci rzecznej, jak również na zmianach jakości wody. Głównym źródłem zanieczyszczeń rzek są: ścieki przemysłowe, komunalne, spływy z terenów zurbanizowanych i użytkowanych rolniczo, a na obszarze Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego również zrzuty wód pochodzących z odwodnienia złóż eksploatowanych surowców. Z terenu województwa śląskiego odprowadzana jest do wód powierzchniowych największa w kraju ilość ścieków wymagających oczyszczenia (2001 r. – 429,5 mln m3 tj. około 30%). Najbardziej zanieczyszczone rzeki przepływają przez centralną część województwa śląskiego, która utożsamiana jest z Górnośląskim Okręgiem Przemysłowym. W większości przypadków wody rzek przepływających przez te tereny zaliczane są do najgorszej, piątej klasy czystości. Tylko nieliczne odcinki, zazwyczaj źródłowe, odznaczają się nieco korzystniejszymi parametrami. Znacznie lepiej jest na pozostałym obszarze województwa śląskiego. Liczne potoki i rzeki biorące swój początek w Beskidach czy na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej niosą wody podlegające stosunkowo niewielkim skażeniom, a ich źródłowe odcinki charakteryzują się wodami najczystszymi.

Materiał strony opracowano 24 czerwca 2008 r. Autor opracowania: dr hab. Mariusz Rzętała, dr Robert Machowski.

Pin It

O stronie

Serwis o przyrodzie województwa śląskiego opracowywany jest przez Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska we współpracy ze specjalistami z różnych dziedzin przyrodoznawstwa. Wszystkich zainteresowanych, zarówno amatorów, jak i profesjonalistów, zapraszamy do współredagowania oraz wzbogacania jego zawartości.

dr Jerzy B. Parusel

Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska jest jednostką organizacyjną Samorządu Województwa Śląskiego.

      logo CDPGS small logo slaskie kolorowe rgb

Newsletter

Informacje o bieżących wydarzeniach.

Zapisując się do newslettera zgadzasz się na postanowienia zawarte w naszej Polityce prywatności. Po zapisaniu prześlemy e-mail potwierdzający dopisanie do newslettera. Prosimy o potwierdzenie subskrypcji.

Zbiorcze RSS | Kalendarz RSS

© 2016 Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska |
Design by SD LTD / FreshSeo
sponsorzy