zaproponuj artykuł

Instytucje i organizacje

Geoportale

 
ORSIP - Geoportal Województwa Śląskiego
ORSIP - Moduł Przyroda
BioGeo Silesia
 
Geoportal RDOŚ Katowice
geoportal.gov.pl

Biblioteki cyfrowe

 
Kolekcja "Natura" ŚBC
 

Infografiki

Infografika Kleszcze
Kleszcze

Wody

Polska i obszary przylegające do niej są zaliczane do ubogich w zasoby wodne. Pod względem zasobności w wodę Polska wśród krajów europejskich znajduje się w trzeciej dziesiątce państw ze średnią roczną sumą opadów atmosferycznych około 600 mm, parowaniem wynoszącym ok. 425 mm i średnim odpływem wód wynoszącym około 180 mm w roku. W przeliczeniu na wartości bezwzględne, zasilanie z opadów atmosferycznych stanowi około 187 km3 wody (około 5 km3 wody dodatkowo dopływa rzekami z zagranicy). Po stronie rozchodów dominują różne formy parowania, na które przypada około 133 km3 wody. Odpływ stanowi blisko 59 km3 wody. Najważniejszym zatem źródłem zaspokojenia potrzeb wodnych w Polsce są wody powierzchniowe i podziemne, a stałe zapasy wody powierzchniowej szacowane są na około 37 km3 przy wielkości retencji gruntowej na poziomie 76 km3. Istotną pozycję w bilansie wodnym kraju stanowi pobór wody na potrzeby gospodarki narodowej i ludności obliczony na ponad 11 km3, z czego prawie 8 km3 przeznacza się na cele produkcyjne, ponad 2 km3 – na zapewnienie funkcjonowania sieci wodociągowej, a około 1 km3 – na nawodnienia w rolnictwie i leśnictwie oraz uzupełnianie stawów rybnych.

Województwo śląskie odznacza się znacznym zróżnicowaniem topograficznym, co bezpośrednio wpływa na urozmaicenie powierzchniowej sieci hydrograficznej, natomiast budowa geologiczna warunkuje występowanie wód podziemnych. Powierzchnia tej jednostki administracyjnej wynosi nieco ponad 12 tys. km2 i zamieszkuje ją 4,8 mln osób, z czego większość skoncentrowana jest w środkowej części obejmującej Górnośląski Okręg Przemysłowy. Obszar ten należy do najbardziej antropogenicznie przeobrażonych terenów Polski. Głównym powodem tych zmian jest eksploatacja surowców mineralnych oraz bardzo duża koncentracja ludności. Znaczny stopień urbanizacji i uprzemysłowienia pociągnął za sobą ogromne zmiany w środowisku przyrodniczym, między innymi także w stosunkach wodnych.

Proporcjonalnie w stosunku do terytorium całego kraju, województwo śląskie jako jednostka administracyjna stanowiąca zaledwie ok. 4% jego powierzchni, jawi się jako obszar z udziałem akwenów wodnych rzędu 18 tys. ha, co stanowi ok. 1,5% powierzchni ogólnej. Składają się na nie cieki powierzchniowe wraz z rowami i kanałami oraz zbiorniki wód stojących.

Województwo śląskie znajduje się w przeważającej części w zlewisku Morza Bałtyckiego, a tylko z niewielkiego fragmentu (24,2 km2) na południu tej jednostki administracyjnej wody odprowadzane są do Morza Czarnego przez dopływy Skaliczanki tj. Czadeczkę wraz z Kężelką i niewielkie ich dopływy. Czadeczka uchodzi następnie do Skaliczanki wpadającej do rzeki Wag – lewostronnego dopływu Dunaju, który znajduje ujście w wodach Morza Czarnego. W tamtych okolicach przebiega tzw. europejski dział wodny, który dalej, na pewnym odcinku, pokrywa się z linią graniczną pomiędzy Polską i Słowacją, a rozdziela zlewisko Morza Bałtyckiego od zlewiska Morza Czarnego (rys. 1). Przez pozostałą, chociaż nieporównywalnie większą część województwa śląskiego, przebiega z południa na północ dział wodny między dorzeczami Wisły i Odry, który na wielu odcinkach Wyżyny Śląskiej jest trudny do wyznaczenia (zwłaszcza na terenach zabudowanych). Południowo-wschodnia oraz środkowo-wschodnia część województwa, znajdują się w obrębie dorzecza Wisły. Natomiast zachodnie oraz północne jego tereny należą do dorzecza Odry. Dorzecze Wisły zajmuje nieco mniejszy obszar niż dorzecze Odry.

wody powierzchniowe

Ryc.1. Wody powierzchniowe na obszarze województwa śląskiego (rysunek autorów): 1 – europejski dział wodny, 2 – dział wodny I rzędu między dorzeczem Wisły i dorzeczem Odry, 3 – obszar należący do dorzecza Wisły (zlewisko Morza Bałtyckiego), 4 – obszar należący do dorzecza Odry, 5 – obszar należący do dorzecza Dunaju (zlewisko Morza Czarnego).

W granicach województwa śląskiego wody podziemne występują w utworach: czwartorzędu, trzeciorzędu, kredy, jury, triasu, karbonu i dewonu. Obszary charakteryzujące się największymi zasobami wodnymi oraz najlepszymi parametrami hydrogeologicznymi są traktowane w sposób szczególny poprzez wydzielenie ponad dwudziestu tzw. głównych zbiorników wód podziemnych (GZWP) (rys. 2).

wody podziemne

Ryc.2. Główne Zbiorniki Wód Podziemnych na obszarze województwa śląskiego (opracowanie CDPGŚ na podstawie materiałów Państwowego Instytutu Geologicznego): 1 – czwartorzędowe, 2 – czwartorzędowe/trzeciorzędowe, 3 – trzeciorzędowe, 4 – kredowe, 5 – jurajskie, 6 – triasowe, 7 – numerowe oznaczenie GZWP.

Wody podziemne w osadach czwartorzędu, występowaniem nawiązują do kopalnego systemu dolin rzecznych, a są to GZWP: Dolina kopalna rzeki Mała Panew (328), Zbiornik Rybnik (345), Zbiornik Pszczyna (346), Dolina rzeki górna Wisła (347), Dolina kopalna rzeki górna Kłodnica (331), Dolina rzeki Soła (446), Dolina rzeki Biała (448), Zbiornik Dąbrowa Górnicza (455) oraz Biskupi Bór (453). Czwartorzędowe i trzeciorzędowe piętro wodonośne obejmuje zbiornik Subniecka Kędzierzyńsko-Głubczycka (332). Liczne są również GZWP utożsamiane z utworami: trzeciorzędu – Magura-Babia Góra (445); kredy – warstw Godula-Beskid Śląski (348), Niecka Miechowska NW (408), warstw Godula-Beskid Mały (447); jury – Częstochowa E (326), Częstochowa W (325); triasu – Lubliniec-Myszków (327), Bytom (329), Gliwice (330), Krapkowice – Strzelce Opolskie (335), Chrzanów (452) oraz Olkusz-Zawiercie (454). W obrębie wymienionych Głównych Zbiorników Wód Podziemnych stwierdzono występowanie blisko 40 typów hydrochemicznych wód, od prostych dwujonowych do znacznie bardziej skomplikowanych (dominują wody typu HCO3-SO4-Ca-Mg, HCO3-SO4-Ca, HCO3-Ca-Mg i HCO3-Ca).

Powierzchniowa sieć hydrograficzna jest podstawą ustalenia przebiegu granic obszarów dorzeczy, a także przyporządkowania zbiorników wód podziemnych do właściwych obszarów dorzeczy. Ten podział z kolei umożliwia rozczłonkowanie obszarów dorzeczy na regiony wodne i przyporządkowanie administracyjne wód powierzchniowych i podziemnych do utworzonych kilka lat temu regionalnych zarządów gospodarki wodnej. Są to organy administracji państwowej odpowiedzialne za racjonalne gospodarowanie zasobami wodnymi i ich ochronę (np. analiza stanu i wykorzystania zasobów wodnych, ochrona przed powodzią i suszą, prowadzenie katastru wodnego, uzgadnianie projektów miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego). Obszar województwa śląskiego pozostaje w kompetencjach Regionalnych Zarządów Gospodarki Wodnej w Gliwicach, Wrocławiu, Krakowie i Poznaniu. Niezależnie od administracji RZGW, niektóre części wód powierzchniowych płynących a nawet całe akweny, pozostają w administracji użytkowników. Tak jest w przypadku zbiorników włączonych w cykl produkcji wody na potrzeby komunalne lub przemysłowe. Stąd wiele zbiorników wodnych podlega dodatkowo Górnośląskiemu Przedsiębiorstwu Wodociągów S. A. w Katowicach lub innym podmiotom. Spośród pozostałych instytucji zajmujących się środowiskiem wód powierzchniowych i podziemnych województwa śląskiego na szczególna uwagę zasługują dwie. Górnośląskie Centrum Hydrologiczno-Meteorologiczne Krakowskiego Oddziału Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej prowadzi pomiary podstawowych parametrów meteorologicznych oraz stanów wody i przepływów wód w kilkudziesięciu posterunkach i stacjach meteorologicznych oraz kilkudziesięciu profilach wodowskazowych. Z kolei Katowicki Oddział Państwowej Inspekcji Ochrony Środowiska jest głównym realizatorem badań jakościowych wód w kilkuset punktach pomiarowych na terenie całego województwa. Wymienione instytucje w ramach prowadzonego monitoringu wód powierzchniowych i podziemnych współpracują z innymi wykonawcami zadań cząstkowych np. Ośrodkiem Badań i Kontroli Środowiska, Górnośląskim Oddziałem Państwowego Instytutu Geologicznego w Sosnowcu, Uniwersytetem Śląskim, Instytutem Podstaw Inżynierii Środowiska w Zabrzu.

Środowisko wód podziemnych i powierzchniowych jest źródłem zaopatrzenia gospodarki narodowej i ludności w wodę, której przeciętne zużycie w ostatnich latach kształtowało się w województwie na poziomie ok. 450 mln m3 (blisko 0,5 km3). Połowa całkowitego zużycia wody charakteryzowała eksploatację sieci wodociągowej, na przemysł przypadało ok. 1/3 zużycia całkowitego, a na potrzeby nawodnień w rolnictwie i leśnictwie oraz uzupełnianie stawów rybnych wykorzystuje się pozostałe niecałe 20 %. Z poborem i zużyciem wody koresponduje wielkość produkcji ścieków komunalnych i przemysłowych, których w województwie śląskim odprowadza się do wód i do ziemi średnio w roku około 370 mln m3. Oprócz wód chłodniczych stanowiących ok. 1% ścieków, pozostałe ścieki wymagają oczyszczania, a procesom tym poddaje się niecałe 90% z nich. Spośród 315 mln m3 ścieków oczyszczonych w województwie śląskim w 2005 r., najwięcej oczyszczono w sposób mechaniczny (ponad 40%) oraz w oczyszczalniach z podwyższonym usuwaniem biogenów (ponad 30%), a najmniej w oczyszczalniach biologicznych (niecałe 20%). Zrzut ścieków nieoczyszczonych do wód lub do ziemi w ostatnich latach kształtował się na poziomie 40-50 mln m3.

Ścieki bytowe, komunalne i przemysłowe są utożsamiane z głównymi źródłami zanieczyszczenia wód powierzchniowych i podziemnych. Między innymi ze względu na ich obecność, wody powierzchniowe płynące na terenie województwa śląskiego ocenione w oparciu o zasady klasyfikacji dla prezentowania stanu wód powierzchniowych i podziemnych, sposobu prowadzenia monitoringu oraz sposobu interpretacji wyników i prezentacji stanu tych wód, zostały sklasyfikowane w 2006 roku przez PIOŚ w ok. 33% punktów pomiarowych, jako wody klasy V, tj. złej jakości. Wody niezadawalającej jakości (klasa IV) występowały w 32% punktów monitoringu, podobnie jak wody zadawalającej jakości (klasa III) stwierdzone w 33% stanowisk kontrolnych. Wody dobrej jakości zaliczane do klasy II stwierdzono w 2% stanowisk, natomiast wód bardzo dobrej jakości (klasa I) na terenie województwa nie stwierdzono wcale. W przypadku wód podziemnych sytuacja przedstawiała się nieco korzystniej. Wody bardzo dobrej jakości występowały w 5,6%, a wody dobrej jakości stwierdzono w 26,9% wszystkich stanowisk pomiarowych. Klasę III (wody zadawalającej jakości) reprezentowało 51,9% punktów monitoringowych. Wody niezadowalającej jakości (klasa IV) i złej jakości (klasa V) występowały odpowiednio w 13,9% i 1,9 % kontrolowanych profilów.

Warto zauważyć, że w ostatnich latach ilościowo-jakościowy stan środowiska wodnego w granicach województwa śląskiego jest postrzegany stereotypowo, jako skażony ekologicznie. Taki obraz jest obecnie w dużej mierze przesadzony. Przyroda w sposób spontaniczny regeneruje się po zniszczeniach dokonanych w czasie gospodarki centralnie sterowanej, kiedy nadrzędność zadań przemysłowych i komunalnych pozostawała w sprzeczności z zasadami ekologicznymi. W okresie transformacji ustrojowo-gospodarczej, a zwłaszcza gospodarki rynkowej, następuje powolna, aczkolwiek sukcesywna adaptacja elementów środowiska wodnego do zadań zgodnych z założeniami zrównoważonego rozwoju i wymogami współcześnie pojmowanej architektury krajobrazu. Wyrazem dbałości o stosunki wodne są coraz częściej wdrażane programy rewitalizacyjne, renaturyzacyjne i rekultywacyjne, które mają na celu przywrócenie walorów środowiska wodnego. Działaniom tym sprzyja spadek zużycia wody, mniejsza produkcja ścieków oraz poprawa stanu sanitarnego troposfery.

Materiał strony opracowano 24 czerwca 2008 r. Autor opracowania: dr hab. Mariusz Rzętała, dr Robert Machowski.

Pin It

O stronie

Serwis o przyrodzie województwa śląskiego opracowywany jest przez Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska we współpracy ze specjalistami z różnych dziedzin przyrodoznawstwa. Wszystkich zainteresowanych, zarówno amatorów, jak i profesjonalistów, zapraszamy do współredagowania oraz wzbogacania jego zawartości.

dr Jerzy B. Parusel

Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska jest jednostką organizacyjną Samorządu Województwa Śląskiego.

      logo CDPGS small logo slaskie kolorowe rgb

Newsletter

Informacje o bieżących wydarzeniach.

Zapisując się do newslettera zgadzasz się na postanowienia zawarte w naszej Polityce prywatności. Po zapisaniu prześlemy e-mail potwierdzający dopisanie do newslettera. Prosimy o potwierdzenie subskrypcji.

Zbiorcze RSS | Kalendarz RSS

© 2016 Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska |
Design by SD LTD / FreshSeo
sponsorzy